Hanes Plaid Cymru

  • Mallt Williams – Y Fonesig a Achubodd Blaid Cymru

    Mallt Williams – Y Fonesig a Achubodd Blaid Cymru

    Darlith draddodwyd gan Arwel Vittle yn Eisteddfod y Garreg Las 6 Awst 2026. Cyflwynwyd y digwyddiad gan Ben Lake A.S.

    Sain y Ddarlith gan Arwel Vittle –

    Cyflwyniad

    Pan wnaeth Gwen Angharad Gruffudd a minnau gynllunio ysgrifennu cyfrol ar sefydlu’r Blaid Genedlaethol flwyddyn neu ddwy yn ôl, roedd y ddau ohonom yn ymwybodol bod yno straeon nad oedd wedi cael eu hadrodd o’r blaen am gyfraniadau rhai unigolion allweddol yn hanes y Blaid na chafodd sylw dyledus. Ac – fel sy’n boenus o gyffredin – roedd llawer o’r unigolion hyn yn ferched.

    Wrth i ni dyrchu i’r hanes daeth ...

    Rhagor 13/08/2026

  • Pinacl 100 mlynedd o weithio dros Gymru

    43 aelod Plaid Cymru o’r Senedd yn dilyn etholiad 2026
    yn cynnwys darpar Prif Weinidog Cymru, Rhun ap Iorwerth. 

    Rhagor 10/05/2026

  • Mai Roberts – Y Ferch a Sefydlodd y Blaid

    Mai Roberts – Y Ferch a Sefydlodd y Blaid

    Anerchiad gan Arwel Vittle i Gymdeithas Carnuhanawc 7 Mawrth 2026

    Mae rhan Mai Roberts yn hanes sefydlu’r Blaid yn un o’r hanesion mwyaf diddorol ac allweddol. Ac mae ei stori yn un na chafodd sylw haeddiannol. Oherwydd Mai Roberts oedd y cyswllt hanfodol a arweiniodd at uno mudiadau y de a’r gogledd i ffurfio Plaid Cymru fel rydyn ni’n ni ei hadnabod heddiw. Ond roedd llawer mwy iddi na hynny hefyd fel y cawn weld.

    Yn ddiweddar mae mwy o sôn wedi bod amdani, yn enwedig yn sgil dathliadau can mlwyddiant y Blaid yn 2025, gyda cyhoeddi llyfr ...

    Rhagor 23/04/2026

  • Teyrnged i Phyllis Ellis 1939 – 2026

    Teyrnged Siân Gwenllian AS i Phyllis Ellis

    Yn ystod cyfrif etholiad y Senedd, wrth iddi ddod yn fwyfwy amlwg bod Plaid Cymru ar y trywydd i ddod y blaid fwyaf yn y Senedd am y tro cyntaf yn ein hanes, roeddwn i, ac ymgeiswyr ledled Cymru, yn teimlo’r cyfrifoldeb yn drwm ar ein hysgwyddau.

    Ond ochr yn ochr â difrifoldeb y foment honno, roedd cyfle i fyfyrio hefyd. Roedd llawer ohonom yn meddwl am y rhai a adeiladodd y mudiad dros ddegawdau, ymhell cyn i lywodraeth fod o fewn cyrraedd.

    Chafodd nifer o’r bobl hynny ddim byw i weld y freuddwyd yn cael ei gwireddu. Un o’r ...

    Rhagor 30/05/2026

  • Teyrnged i Delme Bowen 1944 – 2026

    Teyrnged Gwasanaeth Angladd gan ei fab Dewi Bowen ar 21/04/26

    Yr Athro Ifor Delme Bowen B.Sc. Ph.D. D.Sc. C.Biol. F.I.Biol.  20/03/1944-25/03/2026

    “Yng nghanol bywyd yr ydym mewn angau.”

    Brawd i Wyn, cyn ŵr i Maureen, tad i mi (Dewi), Gareth, Rhian a Rhodri, a thadcu i saith o wyrion, ac yn bartner i’w annwyl Pam, a gollodd i salwch mor erchyll.

    Ond roedd yn llawer mwy na hynny – mad professor, gwyddonydd, naturiaethwr, storïwr, canwr, bardd, seryddwr, hanesydd, gwleidydd, cenedlaetholwr Cymreig balch, ac yn anad dim pryderwr proffesiynol.

    Er ei holl gyflawniadau, doedd e byth yn cymryd ei hun yn rhy o ddifrif. Mab i löwr o Llanedi ...

    Rhagor 26/04/2026

  • Cymdeithas Carnhuanawc yn trafod Sefydlu Plaid Cymru

    Ysgol Fore Cymdeithas Carnhuanawc

    Sadwrn 7 Mawrth 2026,  Insole Court, Ffordd Tyllgoed, Llandaf  CF5 2LN

    Thema’r Ysgol Fore oedd sefydlu Plaid Genedlaethol Cymru ychydig dros ganrif yn ôl. Cyfraniadau gan:

    Ieuan Wyn Jones ar y symudiad o Gymru Fydd i Blaid Cymru

    Arwel Vittle ar gyfraniad Mai Roberts i sefydlu Plaid Genedlaethol Cymru 

    Keith Bush ar E T John, y cyn-Aelod Seneddol Rhyddfrydol a ddaeth yn aelod dylanwadol o’r mudiad cenedlaethol yn ystod y dauddegau. 

    Anerchiad Ieuan Wyn Jones

    Anerchiad Keith Bush

     

    Rhagor 21/03/2026