Archif Awdur: admin

Ffilm Berian Williams Eisteddfodau 1959 – 1962 (dim Sain)

Plaid Trwy’r Ganrif

Etholiadau Seneddol Cyntaf yn Sir Fflint 1959

Ymgyrch Seneddol Cyntaf Plaid Cymru yn Sir y Fflint 1959

Philip Lloyd

1959 Nefyl WilliamsYmgeisydd Seneddol cyntaf Plaid Cymru yn Sir y Fflint fu Nefyl Williams, a hynny pan gafodd y sir ei rhannu’n ddwy etholaeth: Dwyrain a Gorllewin.  Fe safodd yn 1959 yng Ngorllewin Fflint, a oedd yn ymestyn o Lanelwy yn y cefn gwlad, y Rhyl ar lan y môr a Bae Colwyn yn y gorllewin i Dreffynnon a’r Wyddgrug yn y dwyrain, ynghyd â nifer helaeth o bentrefi diwydiannol.  Yr oedd ardaloedd diwydiannol y Fflint a Glannau Dyfrdwy yn ogystal â Maelor, ardal wledig ar wahân a ffiniai’n bennaf â siroedd Caer ac Amwythig, i gyd yn etholaeth Dwyrain Fflint.

Cwrddais gyntaf gyda Nefyl ym Mis Awst 1958, pan gadeiriodd un o’r grwpiau trafod yng nghynhadledd flynyddol y Blaid yng Nghastell Cyfarthfa, Merthyr Tudful.  Yn dal, ei wallt o liw arian a’i lefaredd yn feddal, fe wnaeth argraff arna’i ar unwaith wrth iddo lunio’n trafodaethau gyda sgil ac amynedd.  Ychydig y sylweddolais ar y pryd y byddwn innau o fewn wythnosau’n rhan o drefniadaeth y Blaid yn ei ardal enedigol yng ngogledd-ddwyrain Cymru.  Ym Medi, dechreuais ar fy ngyrfa ddysgu yn nhre sirol yr Wyddgrug a chyn hir fe gefais wahoddiad i fod yn aelod o Bwyllgor Rhanbarth Gorllewin Fflint.

Fel y dywedais, ymladdodd Plaid Cymru yr etholaeth honno am y tro cyntaf yn 1959.  Daeth hynny’n syndod ac yn her i ni, gan nad oedden ni wedi ystyried y Rhyl a’r Wyddgrud ayb i fod yn addawol yn wleidyddol.  Ond meddwl fel arall roedd Llywydd y Blaid Gwynfor Evans.  Daeth yntau i gyfarfod o’r Pwyllgor Rhanbarth ac awgrymu yn ei ffordd fonheddigaidd ond argyhoeddiadol ein bod yn ymladd yr etholiad nesaf.  Rhaid i mi gyfaddef mai anghredinedd hwyliog oedd fy ymateb cyntaf i.  Ond barn Gwynfor a orfu.  Rydyn ni wedi ymladd Gorllewin Fflint a’i holynydd Delyn (llai Llanelwy, y Rhyl a Phrestatyn ond yn cynnwys Fflint) byth oddi ar hynny.  A
Dwyrain Fflint o 1966 ymlaen (ac yn ddiweddarach Alun a Glannau Dyfrdwy, llai Fflint a Maelor) gyda Gwilym Hughes, fy nghyd-weithiwr yn Ysgol Glan Clwyd, y Rhyl (ysgol uwchradd Gymraeg gynta’r sir) fel yr ymgeisydd y ddau dro cyntaf.

Pwy fyddai ymgeisydd cyntaf Plaid Cymru?  Cynigiodd Gwynfor enw: Richard Hall Williams,darlithydd yng Ngholeg Addysg Bellach Cei Connah.  Yn anffodus erbyn hyn wedi marw, ef fu wedyn yn gyfrifol am amaethyddiaeth yn y Swyddfa Gymreig, a daeth ei wraig Nia yn gyd-olygydd Hon, y cyfnodolyn Cymraeg i ferched, gyda Marion Arthur Jones. Y diweddar Athro Stephen J. Williams enwog a llwyddodd i amddiffyn yr hawl i’w alw felly pan wrthwynebodd y cyhoeddwyr.  Nid ‘hi’ oedd yr ystyr, fe daliodd, ond ‘y peth benywaidd’. Pwy allai ddadlau gyda’r fath academaidd o fri!

I ddychwelyd i Blaid Cymru a 1959. Penodwyd triawd i alw gyda Richard Hall Williams yn ei gartref wrth ymyl y coleg.  Arweiniodd Nefyl fel cadeirydd y Pwyllgor Rhanbarth, a Len Davies o’r Wyddgrug a minnau oedd yr aelodau eraill.  Y ddealltwriaeth glir oedd y byddai Nefyl yn dod yn ymgeisydd pe cai’r gwahoddiad ei wrthod.  Gwrthod a wnaeth, a hynny’n gyfeillgar.  Felly, gen i mae’r anrhydedd (?) o wybod mai Nefyl Williams fyddai banerwr cyntaf y Blaid yn y rhan anaddawol honno o’r wlad – a’r diolch i gyd i Gwynfor.

Cynnyrch o’r Glannau Dyfrdwy diwydiannol fu Nefyl ac fe gafodd gyflogaeth ar waith strategol yng ngwaith dur John Summers yn Shotton yn ystod yr ail ryfel byd.  Aeth ymlaen wedyn i gymhwyso yn athro, gan ddysgu celf yn Ysgol Ramadeg Alun, yr Wyddgrug.  Dysgodd ef a’i wraig Myfanwy y Gymraeg yn oedolion, a sicrhau fod ei mab Gwynfor yn derbyn addysg Gymraeg mewn sir a dorrodd dir newydd yn y maes dan arweiniad ysbrydoledig y Cyfarwyddwr Addysg Dr B. Haydn Williams.  Mae sillafiad Cymraeg ei enw cyntaf, sydd yn amlwg yn amrywiad o ‘Neville’, yn awgrymu ei gefnogaeth i’r iaith genedlaethol.  Ond pan gafodd Ysgol Maes Garmon (uwchradd, Gymraeg) ei hagor yn 1961, gwrthododd wahoddiad i gynnig am swydd Pennaeth Celf gan fynnu, gyda’i wyleidd-dra arferol ond dianghenraid,  nad oedd ei Gymraeg yn ddigon da.

Mewn cyfarfod ym Mhrestatyn i fabwysiadu Nefyl yn ymgeisydd yn ffurfiol, fe’i cyflwynwyd o’r gadair gan y Parchedig R.R. Jones fel ‘Nefyl Williams B.A’, nid o achos ei gymwysterau academaidd (nid oedd wedi graddoli) ond mewn cydnabyddiaeth o’i bersonoliaeth: y tro hwn, meddid, roedd ‘B.A.’ yn sefyll dros y geiriau bachgen annwyl’.

Canlyniad yr etholiad oedd:-

Nigel Birch (Ceidwadol) 20,446 (52.05%)

Ronald Waterhouse (Llafur) 12,925 (32.90%)

L.E. Roberts (Rhyddfrydol) 4,319 (10.99%)

Nefyl Williams (Plaid Cymru) 1,594 (4.06%)

Enwyd Nefyl ar y papur pleidleisio yn ‘E.N.C. Williams’; yr ‘E’ yn dynodi Ernest; a’r ‘C’ Coppack, enw cyffredin yng Nglannau Dyfrdwy.

Y dyddiau hynny, cynhaliwyd cyfarfodydd cyhoeddus ar adeg etholiad.  Chwaraeodd D.J. Thomas, un o hoelion wyth y Blaid a phrifathro Ysgol Hiraddug (yr ysgol gynradd ym mhentref Diserth) ran arweiniol yn yr agwedd honno o’n hymgyrch ynghyd â’n cynrychiolydd Miss Ceri Ellis.  Pennwyd amserlen ar gyfer y prif drefi, gyda theithiau’n cynnwys nifer o bentrefi bob nos.  Mynnodd D.J. y dylen ni hefyd gynnal ‘ddathliad’ ôl-etholiadol yn neuadd yr Urdd yn Niserth i longyfarch Nefyl ar ei bleidlais.

Pan gafodd y pleidleisiau eu cyfrif yn Ysgol Alun, roedd y rhai dros y Blaid Lafur mor niferus fel yr adleolwyd peth o’r lle ar gyfer papurau pleisleisio Nefyl i’r blaid honno.  ‘He’s doing jolly well’, meddai Nigel Birch yn hael wrtho’i, gan gyfeirio at yr hyn oedd yn ymddangos fel cefnogaeth gref i Blaid Cymru.  Ac ni chefais unrhyw bleser wrth gywiro’r camargraff hwnnw!

Safodd Nefyl Williams am yr ail waith yn 1964. Y canlyniad oedd:-

Nigel Birch (Ceidwadol) 18,515 (45.7%)

William H. Edwards (Llafur) 13,298 (32.8%)

D. Martin Thomas (Rhyddfrydol) 7,482 (18.5%)

Nefyl Williams (Plaid Cymru) 1,195 (3.0%)

Newydd dod i Sir y Fflint oeddwn i pan ddechreuais ddysgu yno ym Mis Medi 1958;  felly ni wyddwn yn llawn am y gwaith a wnaed gan aelodau o’r Blaid cyn hynny.  Byddai’n gamgymeriad felly i mi grybwyll rhagor o enwau.  Mewn gwirionedd, efallai na fuaswn i wedi cynorthwyo’r ymgyrch yn 1959 o gwbl.  Bu Nefyl, Ceri a minnau i gyd yn athrawon a gyflogid gan Gyngor Sir y Fflint.  Felly hefyd oedd Chris Rees, a weithiai yn Ysgol Glan Clwyd ar y pryd; fe’i rhyddhawyd i sefyll dros y Blaid yn Nwyrain Abertawe (ble enillodd 10.5% o’r bleidlais).  Roeddwn i wedi gobeithio i fod yn asiant i John Howell yn yr ymgyrch cyntaf dros y Blaid yn etholaeth Caerffili.  Ond teimlodd Dirprwy Gyfarwyddwr Addysg Sir y Fflint M.J. Jones (aelod o’r Blaid ers amser maith) ei bod yn annoeth i ryddhau pedwar athro o’r un blaid (dau ohonyn nhw o’r un ysgol Gymraeg amlwg).  Asiant John yn yr etholiad honno oedd y gwerthwr nwy Alf Williams, ac rwy’n cyfeirio ato fe mewn man arall ar wefan y Gymdeithas ynghylch darllediadau radio anghyfreithlon yr 1960au.

Rhobert ap Steffan

Rhobert ap Steffan

Robert ap SteffanYn oriau man dydd Mawrth yr 11eg o Ionawr collodd Cymru un o’i meibion mwyaf gwladgarol sef Rhobert ap Steffan.

Ganwyd Rhob ap Steffan yn Hove Sussex i rieni Cymreig sef y diweddar Barch Stanley a Mrs Muriel Hinton.  Cafodd ei fagu a’i addysgu yn Nhreorci Cwm Rhondda canolfan y pyllau glo a chanolfan ein brwydr oesol dros hunaniaeth gwleidyddol a diwyllianol.

Roedd yn berson afieithus, serchus a hawddgar, un a fwynheai gymdeithasu a thynnu coes ei ffrindiau a’i gydnabod niferus.  Ei bersonoliaeth gynnes a’i denodd yn naturiol at Glyn James aelod glew o Blaid Cymru ers y dyddiau cynnar.  Daeth Rhobert ac yntau yn gyfeillion oes ac ef a groesawodd Rhobert i’r Blaid.

Ymunodd a’r Blaid  yn y 60au cynnar ac oherwydd ei ysbryd gwrthryfelgar a’i ddadleuon diymwad ynglyn a iawnderau cenhedloedd i hunan benderfyniaeth, cafodd yr enw Castro ac felly y cyfeiriwyd ato’n hoffus drwy gydol ei oes.

Sbardunwyd ei agwedd wrthryfelgar tuag at wleidyddiaeth yn 1965 gan ddau ddigwyddiad allweddol – boddi pentref Capel Celyn a symyd ei thrigolion er mwyn cyflenwi diwydiant Lerpwl â dŵr Cwm Tryweryn.  Digwyddodd hyn er bod ffyrdd amgen hollol ymarferol yn bodoli i osgoi hyn ac er yr ymgyrchu brwd yn erbyn y penderfyniad a gwrthwynebiad unfrydol seneddwyr Cymreig.  Y digwyddiad arall oedd tirlithriad tomen lo ar ysgol Pantglas Aberfan yn 1966 gan ladd 116 o blant a 12 oedolyn, digwyddiad gredai Rhobert achoswyd drwy esgeulustod troseddol y Bwrdd Glo Cenedlaethol.

Yn 1966 ymwelodd â Dulyn i goffau 50 mlynedd Gwrthryfel y Pasg.  Yn 1969 cymerodd ran weithredol yn yr Ymgyrch Gwrth-arwisgo gan weld holl rwysg y pasiant yn ddathliad gweniaethol o dra- arglwyddiaeth un genedl ar genedl arall.  Roedd yn ffrind i Julian Cayo Evans ac arweinwyr eraill o Fyddin Rydd Cymru er na fu erioed yn agored gyfranog i’w gweithredoedd cudd.  Gwell oedd ganddo roi o’i sgiliau i drefnu protestiadau a  ralïau.

Blinodd ar hyn oll a’r pwysau a roddwyd arno oherwydd ei ddaliadau radical, a phenderfynodd adael y cyfan a chyflawni’r hyn fu’n uchelgais ganddo gydol ei oes sef dilyn taith y Mimosa  i’r Wladfa.  Wedi blwyddyn llawn anturiaethau ymysg y bobl leol groesawgar (un o’r anturiaethau hyn oedd cael ei gadw gan yr heddlu tra’n ffawd heglu drwy’r wlad ar amheuaeth o fod yn guerilla comiwnyddol!) dychwelodd i Gymru a’i Gymraeg yn llifeirio er iddo adael yn siaradwr uniaith Saesneg!

Ei gam nesaf oedd cymhwyso ei hun i fod yn athro ysgol.  Cafodd waith fel pennaeth Adran Gelf  yn Ysgol Gyfun Llanymddyfri a chael cryn lwyddiant.

Yng nghanol y 70au cyfarfu ar Faes yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghricieth â’i wraig Marilyn a fu’n gefn iddo gydol ei oes.  Ganwyd iddynt dri o blant, Iestyn, Rhys a Sioned.

Yn ystod ei yrfa, ac wedi hynny gweithiodd yn ddiflino yn cefnogi ymgeiswyr Plaid Cymru yn lleol ac yn genedlaethol.  Safodd ei hun sawl gwaith fel ymgeisydd ar y cyngor.  Ar wahanol gyfnodau o’i fywyd bu’n gefnogol i sawl mudiad teilwng arall, yn eu mysg Y Gweriniaethwyr, Cofiwn, a Chymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Rhobert, gyda’r gymuned yn gefn iddo, fu’r ysbrydoliaeth tu ôl i’r prosiect o gomisiynnu Toby a Gideon Petersen i greu cofeb mewn dur i Lywelyn ap Gruffudd Fychan sydd heddiw i’w weld ger olion Castell Llanymddyfri.  Llywelyn arweiniodd luoedd Harri’r iv ar gyfeiliorn pan oeddent a’u bryd ar ddal Owain Glyndwr.  Ei gosb oedd cael ei ddienyddio ar sgwar y dref ym modd erchyll y cyfnod o grogi, diberfeddu a chwarteru.

Yn dilyn yr un trywydd bu Rhobert yn aelod o Gymdeithas Owain Lawgoch.  Nôd y Gymdeithas oedd codi cofeb barhaol i Owain oedd yn or nai i Lywelyn ein Llyw Olaf ac a gai ei gydnabod gan Frenin Ffrainc fel Tywysog Cymru.  Wedi oes o ymladd i Frenin Ffrainc bradlofruddiwyd Owain gan Jon Lamb ar orchymyn  Rhaglyw Lloegr yn Montagne sur Gironde yn 1378.  Ceisiodd Owain hwylio i Gymru deirgawaith ond rhwystrwyd ei ymdrechion gan stormydd.  Bu’r ymgyrch i godi cofeb yn llwyddiant ac fe’i dadorchuddiwyd ger eglwys Saint-Leger ym Mortagne gan Rosemary Butler A.C.  Cadeirydd Cyngor Diwylliant y Cynulliad Cenedlaethol yn 2003.

Heb os bu cyfraniad Rhobert i achos Cymreigtod o fewn Plaid Cymru a thu allan yn amrywiol, a bron yn amhosibl eu rhestru.  Bu’n ganfaswr gwerthfawr i Adam Price A.S. ac i Rhodri Glyn A.C. a chyfranodd lawer i wleidyddiaeth ward Llangadog ,ble safodd ddwywaith fel ymgeisydd.  Rhobert oedd un o brif drefnwyr yr ymgyrch i annog pobl i anwybyddu ffurflenni censws 2001 gan nad oeddent yn cynnwys unrhyw flwch ar gyfer cenedlaetholdeb Gymreig.  Teithiodd Rhobert a’i wladgarwyr pybyr hyd a lled Cymru yn annog pobl i roi eu ffurflenni mewn arch i’w claddu “unrhywle” ar ôl eu trosglwyddo i’r Cynulliad Cenedlaethol.  Cafodd nifer o ffurflenni eu gwthio i’r arch ond ni erlidiwyd neb, ac yn censws 2011 ymddangosodd y blwch “Cenedlaetholdeb Cymreig” canlyniad yr ymgyrchu-efallai.

Wedi ymddeol cymerodd Rhobert ran bwysig yn sefydlu y cylchgrawn Cambria ac fe’i apwyntiwyd yn olygydd rhydd a chyda Henry Jones Davies, oedd ar y pryd yn olygydd a sylfaenydd y cylchgrawn y daeth y syniad o sefydlu gorymdaith Gwyl Ddewi yng Nghaerdydd.  Mae’r orymdaith erbyn hyn wedi tyfu gyda chynrychiolwyr o wledydd Celtaidd eraill yn cymeryd rhan.  Mae’n cystadlu’n ffafriol a Gorymdaith Padrig Sant yn Nulyn.

Gydol ei fywyd gwleidyddol bu gan Rhobert ddiddordeb mawr ym materion y gwledydd Celtaidd.   Ymwelodd yn aml â Llydaw, Cernyw ac Ynysoedd yr Alban, ble siaredid y Gaeleg, a chadwodd gysylltiadau diwylliannol a hwy.  Roedd a’i fryd ar ddychwelyd i’r Wladfa, ac yn 2008 gwireddwyd ei freuddwyd.  Trefnodd Mencap Cymru daith gerdded noddedig drwy Dde’r Andes i godi arian i’r elusen.  Roedd rhaid i bawb a gymerai ran godi fan leiaf £3,500 ond cododd Rhobert bron i £10,000.  Wedi’r daith arhosodd Rhobert yno a chyflwynodd Wyddioniadur Cymru oedd newydd ei gyhoeddi i lyfrgelloedd ac ysgolion fel rhodd i ddangos ei  ddiolchgarwch i bobl y Wladfa am ddysgu Cymraeg iddo.  Fel hyn y’i dyfynwyd ym mhapur lleol Caerfyrddin.

“Byddaf yno fel llys gennad answyddogol a byddaf yn ymdrechu i gryfhau’r cysylltiadau rhwng y Wladfa a’r Hen Wlad.  Treuliais flwyddyn yn Y Wladfa.  Gweithiais  ar Estancia fawr (ranch) ger Trefelin wrth droed yr Andes yng Nghwm Hyfryd ac o fewn ychydig fisoedd  r’on i’n siarad Cymraeg  – doedd dim dewis gen i, doedd neb yn siarad Saesneg!”

Hyd 2010, ni chollodd Rhobert unwaith, mewn 40 mlynedd y cofio blynyddol ar Ragfyr 11ed yng Nghilmeri am farwolaeth ein tywysog olaf  Llewelyn ap Gruffudd laddwyd gan luoedd Saesnig.

Roedd yn amlwg bod rhywbeth mawr o’i le pan  na throdd i fyny yn 2010. Fe, o bawb  oedd wedi gwneud cymaint i drefnu’r rali dros y blynyddoedd. Yr hyn na wyddai’r rhai  oedd wedi ymgynull ar y diwrnod arbennig hwn oedd bod Rhob wedi cael gwybod ei fod yn dioddef o fath ffyrnig o ganser ac mai mis yn unig oedd ganddo i fyw.

Cadw le i ni wrth y bar yn Nhir na Nôg Castro…. Mae colled fawr ar dy  ôl.

John Page a Gareth ap Siôn

Cofeb Rhobert ap Steffan
“Rhobert, gyda’r gymuned yn gefn iddo, fu’r ysbrydoliaeth tu ôl i’r prosiect o gomisiynnu Toby a Gideon Petersen i greu cofeb mewn dur i Llywelyn ap Gruffudd Fychan sydd heddiw i’w weld ger olion Castell Llanymddyfri.  “

John Page a Robert ap Steffan

gareth ap Sion a Robert ap Steffan

Ennill Caerfyrddin

Cyhoeddi Taflenni a Llyfrynnau

Mae Cymdeithas Hanes Plaid Cymru yn casglu hen gyhoeddiadau’r Blaid. Yn ystod cyfnod J.E.Jones fel Ysgrifennydd ac ar ôl hynny bu arweinwyr y Blaid yn ddiwyd yn gosod allan eu safbwynt a’u gweledigaeth am Gymru’r dyfodol.

Ymhilth y cyhoeddiadau sydd wedi eu rhoi ar wefan y Gymdeithas mae ‘Wales as an Economic Entity’ a ‘TV in Wales’ gan Gwynfor Evans a ‘Cychwyn Plaid Cymru’ gane J.E.Jones.

Hefyd ar y wefan mae nifer o daflenni o’r 1960au yn cynnwys ymgyrch Is-Etholiad 1966 ac Is-Etholiad Vic Davies yn y Rhondda.

Dafydd Huws 1936 – 2011

DAFYDD HUWS 1936 – 2011

Teyrnged bersonol gan Dafydd Williams Dafydd Huws

Canol y chwedegau y cwrddais gyntaf â Dafydd Huws, a minnau newydd ymuno â chriw hwyliog Côr Aelwyd Caerdydd.  Dafydd oedd seren adran y tenoriaid, gyda’r gallu i ddarllen cerddoriaeth yn rhwydd, boed sol-ffa neu hen nodiant.  I rywun fel minnau oedd heb ei hyfforddi mewn cerddoriaeth roedd hi’n dipyn o wyrth ei weld yn canu emyn dôn ar y piano yn syth o sgôr sol-ffa. Roedd cwrdd â Dafydd wastad yn codi’r ysbryd.  Byddai ganddo bob amser stôr o straeon, ambell un am gymeriad o’r enw Trekarkis oedd yn rhaid eu hadrodd mewn acen bersain Grangetown.  Ef oedd y cyntaf i mi ei glywed yn canu ‘Cardiff born, Cardiff bred’.  Ac os o’wn i o gwmpas byddai perygl iddo sôn am y cyfnod y byddai’r ddau ohonom yn rhannu flat ac yn byw ar tships, gan hidlo’r sosban unwaith y flwyddyn i gael gwared â’r cacwn! Ond yn ogystal â ffraethineb roedd gwytnwch a phenderfyniad. 

Cyfunai dair gyrfa – seiciatrydd, amaethwr a gwleidydd.  Yn fuan ar ôl i mi ddod i’w adnabod, cymerodd y cam mentrus o gyd-brynu fferm Mynydd Gorddu yn ardal Bontgoch ger Aberystwyth, yn agos i’w filltir sgwâr.  Aeth criw ohonon ni yno sawl tro i aros yn y ffermdy.  Ychydig a gyfrannais at amaethyddiaeth Cymru ond dysgais lawer am fywyd cefn gwlad a gwella’r Gymraeg.  A lot fawr o sbort.  Hyfryd meddwl bod un o’i ferched Elen a’i gŵr Steffan bellach wedi ymgartrefu yno. Nid amaethu oedd prif yrfa Dafydd, er cymaint yr ymhyfrydai wrth berswadio rhyw hen beiriant i gael ail wynt.  Roedd yn seiciatrydd uchel ei barch, gan ddod yn Gyfarwyddwr Seiciatryddol De Morgannwg – swydd a olygai bwysau mawr a baich cyson.  Gweithiai o uned Tegfan yn ysbyty’r Eglwys Newydd.  Roedd bob amser yn brofiad mynd yno, fel y byddwn i ar waith y Blaid ryw awr ginio, a’i weld yn trafod ei gleifion a’i gyd-feddygon a’i staff gyda’i hiwmor a hynawsedd nodweddiadol.

Gyda’i ddawn gyfathrebu yn y ddwy iaith, doedd hi’n syndod yn y bydd iddo ymddangos yn rheolaidd ar y cyfryngau i ymateb i bynciau’r dydd yn y maes iechyd.  Roedd ei gariad at y Gymraeg, ei llen a’i thafodieithoedd amrywiol yn amlwg; a nes ymlaen fe ddaeth yn gyfarwydd â’r grefft o gynganeddu, gan ymddangos ar Dalwrn y Beirdd. Wrth reswm byddwn ni’n cofio Dafydd Huws y gwleidydd, neu efallai dylwn ddweud y Cymro a chenedlaetholwr o’i hanfod, gan fod gas ganddo rai agweddau o wleidyddiaeth.  Yng nghanol holl fwrlwm y chwedegau fe lwyddodd ei gymeriad allblyg i ddenu mintai frwd i weithio dros y Blaid; a’r canlyniad oedd ennill sedd gyntaf erioed ar Gyngor Dinas Caerdydd ym mis Mai 1969.  Mae gennyf gof byw o’r posteri melyn llachar oedd yn frith drwy ward Plasmawr, a’r orymdaith ceir gyda’r plant yn rhedeg ar ei hôl – a hefyd o’r cofnodion canfasio trylwyr a gadwyd gan DJ Davies, Tyllgoed a fu’n sail i fuddugoliaeth hanesyddol. Safodd Dafydd deirgwaith yn Ymgeisydd Seneddol Gorllewin Caerdydd – yn 1970 a ddwywaith yn 1974 – ac yna fe’i dewiswyd wedyn i  ymladd Ceredigion, sir ei febyd, yn 1979 (cafodd ei eni yn Kenya, ble gweithiai ei dad fel peiriannydd cyn dychwelyd i Gymru i sicrhau magwraeth Gymraeg i’w deulu.) 

Mae’r ffordd y cafodd ei berswadio i sefyll yng Ngheredigion yn dweud cyfrolau: roedd yn bell o fod yn awyddus, a’r hyn drodd y fantol oedd llythyr gan Gwynfor gyda’r diweddglo, ‘Derbyniwch hyn fel eich tynged’. Fel tynged hefyd y derbyniodd Dafydd barchus ac arswydus swydd Cadeirydd Plaid Cymru.  Rwy’n siŵr nad oedd yn awyddus i lywio’r pwyllgorau di-rif a’r cyfarfodydd anodd; ond dyna a wnaeth am bedair blynedd yn ystod cyfnod hesb yr wythdegau, a hynny gyda graen a gras, a phwyslais ar wneud yr hyn oedd yn ymarferol. Uwchlaw hyn oll roedd Dafydd y dyn teulu.  Cefais y fraint o fod ei was priodas, ac agorodd Rhian orwelion newydd iddo.  Bendithiwyd eu priodas â thair merch a dau fab, a byddai’n bleser ymweld â’u cartref cariadus yn Ffwrnes Blwm ar lethrau Mynydd Caerffili – man cynnal sawl barbeciw haf i’r Blaid ac ystordy i blacardiau etholaeth Caerffili.  Roedd Dafydd yn falch dros ben o’i blant a’i wyrion, a Rhian a hwythau yn gefn iddo yntau.

Roedd yn arloeswr wrth reddf, â diddordeb byw mewn gwyddoniaeth.  Iddo ef roedd amaethu’n gyfrwng i ddatblygu’r gymuned, ac fe welodd yn glir sut y gallai’r  rheidrwydd am ynni adnewyddadwy gyfrannu at sylfaen economaidd ein bröydd Cymraeg.  Fe frwydrodd yn galed yn erbyn sustem ganolig ei naws i alluogi cymunedau lleol yn hytrach na’r cwmnïau mawrion i elwa o ddatblygu melinau gwynt.  Mae’n chwith dweud nad oedd polisi Tan Wyth fawr o gymorth yn hyn.  Stori anhygoel oedd iddo deithio’r holl ffordd i gynhadledd ynni yn Aberdeen i gael gair wyneb yn wyneb ag un o brif swyddogion y Weinyddiaeth Amddiffyn oedd yn digwydd bod yn gyn-fyfyriwr yn Aberystwyth; a chael cadarnhad ganddo fod y gweision sifll wedi camddehongli agwedd y Weinyddiaeth Amddiffyn at wahardd melinau gwynt mewn ardaloedd hedfan isel. Ar yr un diwrnod â’r daith i Aberdeen saith mlynedd yn ôl fe sylwodd am y tro cyntaf yr arwyddion cyntaf o’r afiechyd angheuol y brwydrodd mor ddewr yn ei erbyn. 

Bydd llawer yn cofio’r rhaglen hynod Beti a’i Phobl pan drafododd y frwydr honno yn gwbl agored, gan osod gweledigaeth a chredo unigryw.  Rwy’n dal i deimlo fod oes Dafydd wedi dod i ben yn llawer rhy gynnar.  Roedd ganddo gymaint i’w gyfrannu o hyd.  Ond mae Cymru’n wlad well oherwydd ei fywyd.

JE – Pensaer Plaid Cymru Teyrnged Dafydd Williams

Trefnodd Cymdeithas Hanes Plaid Cymru gyfarfod arbennig yn ystod y Gynhadledd yn Llandudno ym Mis Medi 2011 i gofio bywyd JE Jones a fu’n Ysgrifennydd Cyffredinol Plaid Cymru rhwng 1930 a 1962.  Dyma deyrnged gan Gadeirydd y Gymdeithas ac un o’i olynwyr, Dafydd Williams.

JE, Pensaer Plaid Cymru1927 J E Jones

Mae llun cynnar yn oriel Plaid Cymru, llun o Ysgol Haf Llangollen a dynnwyd yn 1927.  Ac ar ben y rhes gyntaf fe welwch ddyn ifanc â gwallt cyrliog, ei wyneb yn llawn egni a brwdfrydedd.  Wrth gwrs nabyddes i erioed y JE cryf, cydnerth yna oedd wrth ei fodd yn crwydro mynyddoedd Cymru.  Erbyn i mi ddod i’w adnabod yng nghanol y chwedegau roedd ei iechyd wedi torri – hynny, meddai rhai, oherwydd gorweithio di-baid dros achos Cymru.  Ond roedd ei ymroddiad i Gymru mor amlwg ag erioed.

Fe aned John Edward Jones ym Mis Rhagfyr 1905.  Roedd felly ryw ddeng mlynedd yn iau na Saunders Lewis a Lewis Valentine, ac yn wahanol iddyn nhw’n perthyn i’r genhedlaeth ffodus a ddihangodd erchyllterau’r rhyfel byd cyntaf.  Ei ardal enedigol oedd Melin-y-wig, ardal fryniog ryw saith milltir o Gorwen a deg o Ruthun, ardal Owain Glyndŵr felly.  Ac os chwiliwn am esboniad am ei gariad at dir, iaith ac etifeddiaeth Cymru, gwrandewch ar ei ddisgrifiad o’r olygfa o’r tir uwchben ei gartref, fferm o’r enw Hafoty Fawr:  “O droi’n araf o’r chwith i’r dde, gwneud un tro’n llawn, gwelem oddi yno orwel pell o fynyddoedd godidog Gwynedd a Phowys – mynyddoedd Iâl; holl res hir y Berwyn; y tair Aran; a’r ddwy Arennig, Fawr a Bach; Moel Siabod; yna holl banorama Eryri, yr Wyddfa a’r Grib Goch a’r ddwy Glyder a’r Tryfan a’r ddwy Garnedd, Dafydd a Llywelyn, hyd y Foel Fras; rhyngom a’r rhain yr oedd gwastatir maith lliwgar Mynydd Hiraethog; ag i gwblhau’r cylch cyflawn, Mynyddoedd Clwyd gyda Moel Famau a’i thŵr ar ei phen.”  Bron yn farddoniaeth; a bron y gellwch ddweud fod JE yn genedlaetholwr o’i grud: mae’n falch o ddisgrifio’i hun yn ‘Fab y Mynydd’.

Mae JE wedi gadael ei hanes ei hun yn ei gyfrol bwysig Tros Gymru: JE a’r Blaid – hanner hunangofiant, hanner hanes deugain mlynedd gyntaf Plaid Cymru.  Collodd ei dad cyn iddo gyrraedd blwydd oed, ond rywsut fe lwyddodd ei fam i gadw’r fferm deuluol i fynd, gyda chymorth ei thylwyth, dau frawd JE yn enwedig, y ddau wedi gadael ysgol yn 14 oed a’r ddau dipyn yn hŷn nag ef.  Cwrs bywyd gwahanol iawn oedd o flaen JE, er cymaint roedd yntau wrth ei fodd gyda gwaith y fferm a bywyd gwledig Melin-y-Wig, gyda’i holl gyngherddau ac eisteddfodau.  Fe aeth i ysgol ramadeg y bechgyn yn y Bala, Ysgol Tŷ Tomen, gan letya yn y Bala yn ystod yr wythnos.  Ond er bod y Bala yn ardal Gymraeg ei hiaith, roedd bron popeth yn yr ysgol yn Saesneg.  Tybed faint oedd hyn yn creu adwaith a’i droi o blaid y Gymraeg?  Mae ganddo stori o sut y bu iddo ef a bachgen arall gymryd safiad yn achos athro feistr oedd yn gas yn erbyn disgybl a’i Saesneg yn brin – a llwyddo rhoi stop iddo.  Yn ystod y gwyliau ym Mis Awst 1923, ar ôl mynd â llwyth o wyau a menyn o’r fferm i siop y pentref, dyma fe’n darllen ar y ffordd yn ôl am gyfarfod yn y Wyddgrug, cyfarfod o fudiad gyda’r enw od ‘Y Tair G’, sef y Gymdeithas Genedlaethol Gymreig.  Hon oedd un o’r tair ffrwd a ddelai ynghyd maes o law i ffurfio Plaid Genedlaethol Cymru, a rhyw flwyddyn wedyn daeth JE yn aelod ohoni, wrth iddo fynd i Brifysgol Bangor i astudio Cymraeg, Saesneg a Mathemateg, “cyfuniad braidd yn anghyffredin”.

Rywbryd wedyn, clywodd sôn am enedigaeth Plaid Genedlaethol Cymru draw ym Mhwllheli; ac ym Mis Hydref 1926 aeth i gyfarfod y Blaid yng Nghaernarfon, gan lenwi ffurflen ymaelodi yn y fan a’r lle.  Dyn ifanc tenau, gwelw ei olwg o’r enw HR Jones oedd yn casglu’r ffurflenni: go brin yr oedd JE yn sylweddoli y byddai’n yn ei olynu yn Ysgrifennydd y Blaid ymhen pedair blynedd.  O fewn mis, roedd cangen o’r Blaid wedi’i sefydlu yn y coleg ym Mangor , a JE yn ysgrifennydd iddi; gyda bron 80 o aelodau erbyn tymor yr haf 1928.  Fe oedd ymgeisydd y Blaid mewn ffug etholiad ym Mis Tachwedd 1927 – ac yn ennill!  Tybed ai dyna’r tro cyntaf i Blaid Cymru ennill etholiad?  “Dysgais y pryd hwnnw,” meddai, “y gellid ennill Saeson rhonc deallus yn haws nag ambell Gymro gwasaidd.”[i]

Ond gyda’r blynyddoedd yn y Brifysgol ar ben, roedd rhaid chwilio am waith.  A’r dirwasgiad eisoes yn y gwynt, fe wnaeth gynnig am swydd athro yn nwyrain Llundain – a’i chael, un o bedwar allan o 60 ymgeisydd.  Mae’n debyg y treuliwyd y rhan fwyaf o’r cyfweliad yn trafod hunanlywodraeth i Gymru!  Ymhen dim o amser roedd e’n ysgrifennydd Cangen y Blaid yn Llundain, er ei fod hefyd yn cael amser i chwarae pêl-droed i ail dîm Cymry Llundain, a thenis yn yr haf.

Yna, tro ar fyd.  Bu farw HR Jones, prif symbylydd bodolaeth Plaid Cymru, ar ôl salwch hir.  Er gwaethaf pryderon nad oedd modd fforddio’r swydd, penderfynodd arweinwyr Plaid Cymru fod rhaid wrth olynydd llawn amser.  Ymateb JE, a ffrind iddo yn Llundain, gohebydd y Guardian o’r enw Gwilym Williams, oedd anfon cais i mewn – gan ddefnyddio’n union yr un geiriad, a rhoi enwau ei gilydd ar gyfer geirda!  JE a benodwyd – i swydd roedd yn ei charu: “yn Ysgrifennydd a Threfnydd mudiad rhyddid Cymru y bûm o Ragfyr 1930 hyd Fai 1962, pan ddywedodd yr hen galon na allai ddal mwy.”[ii]

JE Jones – pensaer Plaid Cymru yn ei swyddfa yng Nghaernarfon

JE Jones – pensaer Plaid Cymru yn ei swyddfa yng Nghaernarfon

Mae’n ddiddorol cymharu’r ddau Jones, HR a JE.  Un manylyn, dibwys efallai ond difyr: llwyddodd y ddau adfer enw traddodiadol eu milltir sgwâr; o Nasareth yn ôl i Ddeiniolen yn achos HR, ac o Gynfal i Melin-y-Wig yn achos JE.  Yn sicr ceir tebygrwydd cymeriad rhwng y ddau mewn un cyfeiriad – cariad diwyro at Gymru a’r Gymraeg, a gweledigaeth o’u cenedl yn un o wledydd cyflawn y byd.  A’r parodrwydd i weithio’n ddi-baid.  Rwy’n ddiolchgar i Dewi Rhys, mab JE, am ei atgofion ohono fe: “Doedd byth yn segur. Byddai ar ei draed tua 5 bob bore – un ai ar y teipiadur bach, neu yn y tŷ gwydr lle’r oedd yn ‘ymlacio’ wrth drawsblannu cannoedd o blanhigion bach, a’r ardd bob haf yn fôr o liw.  Roedd wrth ei fodd yn clywed sgwrs pobl yn pasio oedd yn gwneud sylwadau am yr ardd.  Nid oedd yn segur hyd yn oed ar wyliau. Ysgrifennai ddyddiaduron a’u clymu’n llyfrau wedi dod adref. Dyma oedd sylfaen y llyfr Tro i’r Swistir.”

Ond mae’r gwahaniaeth rhwng y ddau hefyd yn ddadlennol.  Byddai JE, yn ôl ei arfer, yn canmol ei ragflaenydd, ond mae’n derbyn bod canghennau a rhanbarthau wedi llesgáu a marw yn ystod ei gyfnod o afiechyd:  “I bob pwrpas, bu raid i mi ad-adeiladu’r Blaid o’r gwaelod.”[iii] Mae prif hanesydd Plaid Cymru, Hywel Davies, yn mynd ymhellach, gan ddisgrifio HR fel un â gweledigaeth fawr, yn hiraethu am weithredu’n gadarn yn hytrach na gwaith desg.  Mewn gwrthgyferbyniad, roedd  JE “er yn barod i weithredu’n radicalaidd, wedi’i fendithio â natur ddyfal oedd yn fwy addas i’r dasg o gynllunio trefniadau’n ofalus” (cyfieithiad).[iv] Mae Hywel Davies hefyd yn nodi cefndir JE yn un o raddedigion y Brifysgol ac yn athro hyfforddedig, gan farnu bod hyn yn ei wneud yn fwy cyfforddus ymhlith yr aelodau roedd y Blaid yn eu denu.

Dechreuodd JE ar ei swydd ar 1 Rhagfyr 1930, gan weithio o swyddfa fechan yng Nghaernarfon drws nesaf i westy Pendref ble cafodd lety.  Hyn oedd dechrau cyfnod 32 o flynyddoedd pan ddaeth yn ganolbwynt gweithgarwch y Blaid.  Cyn hir roedd JE wedi sefydlu ei hun yn ffocws cyfathrebu a gwybodaeth am y Blaid; ac enillodd Plaid Cymru fri am ansawdd ac ystod ei chyhoeddiadau.  Yn ei phedair blynedd gyntaf o fodolaeth cyn ei benodi, dim ond un pamffledyn sylweddol a gyhoeddwyd gan y Blaid, sef Egwyddorion Cenedlaetholdeb gan Saunders Lewis.  Gyda JE wrth y llyw, dechreuodd gynhyrchu lli cyson o lenyddiaeth.  Mae’n werth nodi i’r cynnyrch hwn gynnwys nifer o weithiau swmpus ar bolisi economaidd – er enghraifft The Economics of Welsh Self-Government gan Dr DJ Davies (Gorffennaf 1931) a dau gan Saunders Lewis ar yr angen am gyngor datblygu yn 1933, a rhan llywodraeth leol wrth ddatblygu diwydiant (1934).  Cyhoeddwyd y rhain ochr yn ochr â’r Ddraig Goch, a ddechreuodd ychydig cyn sefydlu Plaid Cymru, a’i chyd-ymdaith yn yr iaith fain, y Welsh Nationalist, a sefydlwyd yn 1932.

Pwysleisiwyd tanysgrifio ac ymgyrchoedd gwerthu yn hytrach na rhoi’n rhad ac am ddim, er i JE ddatblygu’r arfer o ‘feithrin tawel’, gan ddanfon y cyhoeddiad diweddaraf ynghyd â llythyr cyfeillgar i nifer dethol o bobl enwog – yr artist Augustus John oedd un a ymunodd â’r Blaid fel canlyniad. Cofiaf (er cywilydd) i Gwynfor Evans sôn yn aml am  brinder cyhoeddiadau gan y Blaid yn ystod y 1970au a’r 1980au o’i gymharu â chyfnod JE wrth y llyw.

Wedyn bu cysylltiadau cyhoeddus.  Wrth iddo berswadio eraill i gynhyrchu’r cyhoeddiadau manwl, JE ei hun oedd y meistr ar gasglu’r dyfyniad trawiadol a’r ffeithiau allweddol, yr hyn a alwodd yn ‘fwledi’.  Arweiniodd hyn yn naturiol at gyfathrebu drwy’r wasg, maes y daeth yn grefftwr arno – yn llunio datganiadau i’r wasg a meithrin newyddiadurwyr fel ei gilydd.  Rwy’n dwli ar ei sylwadau cynnil ar rai o’i gyd-genedlaetholwyr yn y maes hwn: “Fe’i cefais yn un o’r pethau anosaf, yn y blynyddoedd cynnar, i ddysgu ein swyddogion lleol – ysgrifenyddion neu ohebyddion – i ysgrifennu ‘darnau effeithiol i’r Wasg ac i feithrin cyfathrach gyfeillgar â gŵyr y Wasg.  Gydag amser, fodd bynnag, fe ddaeth hynny.”  Gallasai JE ddysgu tric neu ddau i sbin-ddoctoriaid yr 21ain ganrif: mae’i gyngor ar ddefnyddio’r wasg yn dal yr un mor wir heddiw ag erioed, er gwaethaf holl newidiadau oes y rhyngrwyd, Facebook a Twitter.

Un flaenoriaeth gynnar oedd adeiladu’r Blaid o’r dyrnaid bach o bobl  a etifeddodd yn 1930.  Proses poenus o araf oedd hyn, er i JE fynd ati â’i ddull nodweddiadol o drylwyr, gan symud o sir i sir, wrth brocio aelodau i sefydlu pwyllgorau sirol ac, o dipyn i beth, canghennau.  Bu Saunders Lewis yn llym ei feirniadaeth am arafwch y cynnydd: ar ddiwedd 1935, ar ôl canmol gwaith JE fe ofynnodd: “Ond pa le y mae ei ddisgyblion?  Byddai trefnydd o’r un rhyw ymhob Pwyllgor Rhanbarth yn gweddnewid hanes y Blaid.”

Ond yma mae’n werth dwyn i gof rhai ffeithiau amlwg.  Roedd Plaid Cymru yn dal yn fach.  Roedd hefyd (yn nhermau oedran ei haelodau) yn ifanc.  Oherwydd ei bod yn fach ac yn ifanc yr oedd hefyd yn dlawd, yn dlawd iawn.  Hyn sy’n esbonio i raddau paham taw ychydig o etholiadau a ymladdodd – un sedd Seneddol yn 1929, dwy yn 1931 (Sir Gaernarfon a’r Brifysgol), lawr i un yn 1935.  Gyda llaw, etholiad 1935 oedd y cyntaf i’r Blaid ddefnyddio’r dull o ganfasio – techneg a addaswyd gan JE o’i gysylltiadau â phleidiau yn Nenmarc, Iwerddon a Lloegr.  Ychydig iawn hefyd oedd yr etholiadau lleol a ymladdwyd.  Efallai nad  tlodi sydd i’w feio am bopeth – cwynodd DJ Williams yn chwyrn am y diffyg ysbryd i ymladd, gan ddisgrifio pwyllgor sirol Caerfyrddin yn “gorff marw”.[v] Cofiwch taw 1935 oedd hyn!

Un dechneg a gyflwynwyd gan JE i fynd i’r afael â phroblemau ariannol y Blaid oedd Cronfa Gŵyl Ddewi, a seiliwyd ar brofiad Fianna Fáil.  Cododd yr apêl gyntaf, yn 1934, y cyfanswm tywysogaidd o £250!  Ochr yn ochr â chodi’r aelodaeth a chyllid ymladdwyd ymgyrchoedd – hynny ar ystod eang o bynciau.  Un enghraifft yn unig – yn fuan ar ôl dechrau ar ei swydd lansiodd ymgyrch i boblogeiddio’r defnydd o faner Cymru yn lle Jac yr Undeb oedd yn bla ymhobman.  Y targed cyntaf oedd Castell Caernarfon – a neb llai na David Lloyd George oedd ei Gwnstabl.  Cais cymedrol dros ben, un anodd ei wrthod, oedd ei gam cyntaf – statws cyfartal i’r ddwy faner ar Ddydd Gŵyl Dewi.  Cafodd y llythyr a ddanfonwyd ymlaen gan Lloyd George i’r Gweinidog yn Llundain ymateb negyddol llawn dirmyg – yn union beth oedd JE ei eisiau.  Fe’i cyhoeddodd ar unwaith!

Ar Ddydd Gŵyl Ddewi 1932, wedi’i wisgo o’r corun i’r sawdl mewn lifrai beic modur fe dalodd JE ei chwe cheiniog a dringo’r grisiau i ben Tŵr yr Eryr, ble cyfarfu â thri arall yn y cynllwyn, gan gynnwys nai Lloyd George, WRP George.  Yna fe dynnwyd Jac yr Undeb i lawr a chodi’r Ddraig Goch yn ei le, gan staplo’r rhaffau’n sownd wrth y polyn – roedd cynllunio JE wrth gwrs wedi cynnwys morthwyl a staplau yn ei sach.  Wrth weld baner fawr y Ddraig Goch ar y tŵr fe gafwyd bonllefau o gymeradwyaeth a pherfformiad sydyn o Hen Wlad Fy Nhadau wrth dorf ar y Maes islaw; er y daeth yr heddlu lleol mewn fawr o dro, a chyn hir aeth Jac yr Undeb yn ôl i’w safle arferol.  Nes ymlaen yn y dydd, fodd bynnag, a hynny’n gwbl annibynnol, cyrhaeddodd grŵp o fyfyrwyr Plaid Cymru o Fangor ar ben lori.  Llwyddon hwythau esgyn Tŵr yr Eryr a mynd â Jac yr Undeb, a gafodd dynged anffodus ar y Maes.

Erbyn Dydd Gŵyl Dewi y flwyddyn wedyn fe welwyd tro bedol ar ran y llywodraeth.  Cafodd Draig Goch fawr ei chodi cyfuwch â Jac yr Undeb mewn seremoni yng Nghastell Caernarfon gyda David Lloyd-George ei hun yn llywyddu!  Cyn hir byddai baner Cymru’n cwhwfan o bob adeilad llywodraeth ar 1 Mawrth: maes o law trefnai JE i ganghennau’r Blaid bwyso ar yr awdurdodau lleol i ddilyn.  Yna fe ofalodd gynhyrchu rhagor o faneri, a’u gwerthu am elw defnyddiol.

Ymhlith ymgyrchoedd eraill cafwyd statws yr iaith Gymraeg – er enghraifft, rhoi cywilydd ar Swyddfa’r Post i dderbyn amlenni taledig gydag enwau lleoedd Cymraeg – i’w dilyn gan ymgyrch lwyddiannus i sicrhau rhaglenni radio Cymraeg ar y BBC.  Un thema amlwg yn yr holl ymdrechion hyn – ac mewn llawer mwy – oedd eu cynllunio manwl a’u natur holistaidd – byth yn colli cyfle am gyhoeddusrwydd da.  Amlygwyd y gofal hwn ar adeg llosgi’r Ysgol Fomio ym Mhenyberth ym Mis Medi 1936, cyrch a fu’n nodedig am ei gyfrinachedd a’i sylw trwyadl i fanylion.  Roedd hyn yn cynnwys spïwraig – merch ifanc o’r enw Alaw Non Rees, a gadwai olwg ar faint o bren oedd yn cyrraedd y safle.

JE oedd un o saith a chwaraeodd ran uniongyrchol yn y weithred – cerddodd ran o’r ffordd yn ôl i Gaernarfon ar hyd y rheilffordd i osgoi cael ei ddal.  Y bore trannoeth yn ei lety derbyniodd lythyr oddi wrth Saunders Lewis – a ymddiheurodd am beidio â rhoi gwybod iddo am y llosgi!  Alibi oedd hwn wrth gwrs – doedd dim modd y gallai arweinwyr y Blaid fforddio gweld ei swyddfa ar gau a’u trefnydd mewn carchar ar adeg mor dyngedfennol.  Arhosodd JE yn rhydd ei draed i drefnu protestiadau ar hyd a lled y wlad.  Mae Dewi Rhys yn cofio gweld bwndeli o frysnegeseuon a anfonwyd i’r Tri a gyhuddwyd – Saunders Lewis, Lewis Valentine a DJ Williams – brysnegeseuon yr oedd JE wedi’u trefnu: yn ôl y gyfraith rhaid oedd eu trosglwyddo ar unwaith, hyd yn oed yn ystod prawf Uchel Lys, gan helpu cynyddu’r argraff o gefnogaeth ymhlith y cyhoedd.  Ef hefyd a drefnodd y rali fwyaf erioed i’w galw gan y Blaid – bu tyrfa o 12,000 yn croesawu’r Tri yn ôl i Gaernarfon o Wormwood Scrubs.

Bu Penyberth a’r ddau achos Uchel Lys a’i dilynodd yn benllanw i Blaid Cymru cyn y rhyfel. Mae JE yn dadlau fod llawer o’r gefnogaeth newydd a enillwyd i’r Blaid wedi’i cholli ar ôl gwrthwynebu coroni Siôr VI, penderfyniad a wnaed yn ystod cyfnod pan oedd Saunders Lewis yn y carchar a JE yn dost.  Defnyddiodd gwrthwynebwyr y ffaith fod Lewis wedi troi at y ffydd Gatholig i gyhuddo Plaid Cymru o fod â chysylltiad â ffasgaeth.  Bu dechrau’r rhyfel yn her anferth – hyd yn oed yn fygythiad i fodolaeth y Blaid, fel y cyfaddefodd Saunders Lewis yn agored ar y pryd.  Ond rywsut fe barhaodd Plaid Cymru, hyd yn oed yn tyfu mewn dylanwad fel yr aeth y rhyfel yn ei blaen.  Tarodd yn ôl at eu gelynion yn hyderus ac egnïol.  Gwrthwynebai wasanaeth milwrol gorfodol, gyda JE yn wynebu chwe llys a thribiwnlys dros gyfnod o dair blynedd, ac yn gwneud hynny mewn steil.  Ymladdodd bob modfedd o’r ffordd i geisio achub dros 40,000 erw o dir ym Mynydd Epynt rhag eu rheibio gan y Weinyddiaeth Amddiffyn i’w defnyddio’n faes tanio.  Felly ym mis Ebrill 1940, cerddai JE y mynyddoedd unwaith yn rhagor, gan ymweld â phob fferm a wynebai berygl; ond cafodd Llundain ei ffordd.

Cynllunio strategaeth dwy blaid genedlaethol – Aelod Seneddol cyntaf yr SNP Dr Robert McIntyre yn ymuno ag arweinwyr Plaid Cymru, 1945

Cynllunio strategaeth dwy blaid genedlaethol – Aelod Seneddol cyntaf yr SNP Dr Robert McIntyre yn ymuno ag arweinwyr Plaid Cymru, 1945

O 1942 ymlaen roedd hi’n amlwg bod tro ar fyd.  Enillodd Saunders Lewis 23 y cant o’r bleidlais mewn isetholiad ar gyfer Prifysgol Cymru: noda JE (gyda chryn foddhad) ddisgrifiad ohono fel trefnydd ‘cyfrwys’ – “assiduous, astute and untiring agent”.[vi] Ac roedd ganddo achos arall i fod yn llawen.  Yn 1940 priododd ag Olwen Roberts, ysgrifennydd rhanbarth Caernarfon, mewn seremoni a lywyddwyd gan Lewis Valentine.  Byddai dau o blant, Angharad a Dewi Rhys, yn dilyn.

Erbyn 1945, daeth Plaid Cymru mâs o heldrin y rhyfel yn gryfach nag erioed.  Am y tro cyntaf gallai hawlio ei bod yn blaid Cymru gyfan, gan ymladd saith o seddi yn yr etholiad cyffredinol.  Yn ystod yr haf dewisodd arweinydd newydd, Gwynfor Evans, 33 oed: byddai ef a JE yn cydweithredu’n glos am y degawd a hanner oedd i ddod.  Mewn gwirionedd, medd Hywel Davies, o 1945 ymlaen yn hytrach nag o 1925 mae modd ystyried Plaid Cymru’n blaid wleidyddol, er ei bod yn dal yn blaid mewn cyflwr embryonig.[vii]

Unwaith yn rhagor bu rhaid ymladd ymgais gan y Weinyddiaeth Ryfel i gipio tir Cymru, y tro yma yn Nhrawsfynydd, Meirionnydd, ac yn llwyddiannus.  Unwaith eto JE a gyfrannodd ei ddawn greadigol: trefnwyd cyrch ffug tra aeth y prif fintai ar hyd heolydd cefn gwlad i ddechrau blocâd a barodd ddau ddiwrnod.  Erbyn 1950 roedd Plaid Cymru’n gweithio’n egnïol o fewn ymgyrch Senedd i Gymru.  Trefnodd JE gyfres o ralïau dros chwarter canrif.  Bu rali 1953 ymhlith y fwyaf a welwyd yng Nghaerdydd.  Yn groes i’w arfer cymerodd y gadair – ond ei fewnbwn gwirioneddol oedd cynllunio a gweithredu.  Roedd y paratoadau’n cynnwys relái o redwyr yn dwyn ffaglau o Senedd-dy Owain Glyndŵr ym Machynlleth i Erddi Soffia yng Nghaerdydd: fe sicrhaodd JE fod yr areithiau a negeseuon yn parhau’n ddigon hir i’r dorf rygbi oedd yn ymadael â Pharc yr Arfau weld yr orymdaith a ddilynai’r rali.  Roedd hefyd yn ymwneud ag amddiffyn Cwm Tryweryn rhag ei foddi gan ddinas Lerpwl, erbyn hyn gyda mwy o gymorth.

JE yn cadeirio Rali Senedd i Gymru yng Ngerddi Soffia, Caerdydd, 1953

JE yn cadeirio Rali Senedd i Gymru yng Ngerddi Soffia, Caerdydd, 1953

Wrth gwrs roedd gan JE Jones ei feirniaid.  Teimlai rhai na allai rhywun o’i gefndir gwledig Cymraeg uniaethu â’r cymunedau diwydiannol, di-Gymraeg yn y deheubarth a’r gogledd-ddwyrain.  Credaf fod ei hanes gwaith yn dangos fel arall.  Mae Tros Gymru yn llawn cyfeiriadau at yr angen i apelio i’r rhai di-Gymraeg.  Cefnogodd JE symud swyddfa’r Blaid o Gaernarfon i Gaerdydd yn 1946 – yn wir fe’n bersonol a gafodd hyd i ystafelloedd yn 8 Queen Street.  Mae Dewi Rhys yn cofio bod yr agoriad swyddogol wedi digwydd ar 1 Mawrth, diwrnod ei eni, gyda “Dad yn trio bod mewn dau le’r un pryd, fel arfer”!  Diolch i’w waith fe lwyddodd Plaid Cymru i ledaenu ei gorwelion yn y De ar ôl y rhyfel.

Byddai JE ei hun yn amharod iawn i feirniadu ei gyd-genedlaetholwyr.  Dyma un enghraifft brin: ar ôl canmol arweinyddiaeth Saunders Lewis, aeth mor bell â rhoi’r sylw hwn: “Ond tyfodd ynddo duedd i fod â rhagfarn anghywir weithiau, o blaid neu yn erbyn rhai mathau o bobl; er enghraifft, gallodd awgrymu, am un a oedd lawn cyn ddewred ag ef ei hun, mai llwfrdra oedd ei basiffistiaeth.”  Y ‘rhywun’ dan sylw wrth gwrs oedd Gwynfor Evans.

Arwain gorymdaith Senedd i Gymru

Arwain gorymdaith Senedd i Gymru

Teimlai eraill ei fod yn rhy agos at elite y Blaid; yn arbennig pan fo straen o fewn y rhengoedd, er enghraifft yn ystod ymgyrch Tryweryn.  Yn 1950, roedd cyn-arweinydd y Blaid, Saunders Lewis, yn breifat yn beirniadu ‘parchusrwydd’ JE, parchusrwydd roedd yn ei gymharu’n anffafriol â thactegau’r Gweriniaethwyr Cymreig.  Ond gŵr teyrngar wrth reddf oedd JE, ymroddedig i gefnogi Plaid Cymru a’i arweinyddiaeth etholedig, doed a ddelo.  Yr oedd wedi profi ei barodrwydd i weithredu’n gadarn: dangoswyd hynny gan ei barodrwydd yn ystod blynyddoedd y rhyfel i wrthwynebu gorfodaeth filwrol fel cenedlaetholwr ac wynebu carchar os bu rhaid.  ‘Parchusrwydd’ Plaid Cymru’n hytrach nag eiddo JE oedd testun cwyn Saunders Lewis; ac roedd ei weithrediadau’n ddrych o benderfyniad Gwynfor Evans ar ôl y rhyfel i roi Plaid Cymru ar gwrs i fod yn blaid i Gymru gyfan yn hytrach na grŵp pwyso cenedlaetholgar.

Wrth edrych yn ôl, yr hyn sy’n drawiadol yw parodrwydd a gallu JE i aros yn ei swydd, er gwaethaf yr holl broblemau a’r pwysau a wynebai’r Blaid.  A fyddai Plaid Cymru wedi goroesi’r 1930au, y 40au a’r 50au heb JE wrth y llyw?  Efallai, ond mae’n anodd gen i weld sut.  Mae ei garreg fedd ym Melin-y-Wig yn dwyn yr ymgysegriad ‘JE Jones, Pensaer Plaid Cymru’ – teyrnged addas i’r un a luniodd fudiad cenedlaethol Cymru.

Claddwyd JE Jones (1905-1970) mewn mynwent gyferbyn â’r capel ym Melin-y-Wig.  Mae plac ar fur yr ysgoldy a fynychai hefyd yn coffáu ei fywyd.  Mae’r englyn yma ar ei fedd.

Pryderu dros Gymru gaeth – ac er hon

Gwario’i holl gynhysgaeth.

Byw’n gyfan i’w gwasanaeth,

Marw’n wir dros Gymru wnaeth.

 


[i] Ibid,t.40

[ii] Ibid, t.70

[iii] JE Jones, Tros Gymru: JE a’r Blaid, t.97.

[iv] D Hywel Davies, The Welsh Nationalist Party 1925-1945:  A Call to Nationhood (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1983), t.187.

[v] D Hywel Davies, The Welsh Nationalist Party, t.204.

[vi] JE Jones, Tros Gymru: JE a’r Blaid, t.271.

[vii] D Hywel Davies, The Welsh Nationalist Party, t.268.

Cofio JE

 JE, Pensaer Plaid Cymru1935 JE Tros Gymru

Trefnodd Cymdeithas Hanes Plaid Cymru gyfarfod arbennig yn ystod y Gynhadledd yn Llandudno ym Mis Medi 2011 i gofio bywyd JE Jones a fu’n Ysgrifennydd Cyffredinol Plaid Cymru rhwng 1930 a 1962.  nawr mae’r deyrnged gan Gadeirydd y Gymdeithas ac un o’i olynwyr, Dafydd Williams, wedi ei gyhoeddi yn adran Cyhoeddiadau y wefan.