Categori: Gweithgareddau y Gymdeithas

Mallt Williams – Y Fonesig a Achubodd Blaid Cymru

Darlith draddodwyd gan Arwel Vittle yn Eisteddfod y Garreg Las 6 Awst 2026. Cyflwynwyd y digwyddiad gan Ben Lake A.S.

Sain y Ddarlith gan Arwel Vittle –

Cyflwyniad

Pan wnaeth Gwen Angharad Gruffudd a minnau gynllunio ysgrifennu cyfrol ar sefydlu’r Blaid Genedlaethol flwyddyn neu ddwy yn ôl, roedd y ddau ohonom yn ymwybodol bod yno straeon nad oedd wedi cael eu hadrodd o’r blaen am gyfraniadau rhai unigolion allweddol yn hanes y Blaid na chafodd sylw dyledus. Ac – fel sy’n boenus o gyffredin – roedd llawer o’r unigolion hyn yn ferched.

Wrth i ni dyrchu i’r hanes daeth yn glir bod amryw o ferched heb gael sylw dyledus am eu rhan yn sefydlu’r Blaid. Un o’r pwysicaf – os nad y pwysicaf – yn sicr o ran goroesiad y Blaid fel plaid hyfyw oedd  Mallt Williams, Bonesig Llandudoch.

Rwy’n gredwr mawr mewn cydnabod ffynonellau ymchwil ac ati felly cyn cychwyn y sgwrs yma heddiw, mae angen i mi gydnabod a diolch i nifer o bobl a’m cynorthwyodd yn anuniongyrchol ac uniongyrchol wrth baratoi’r deunydd.

Yn gyntaf, Marion Löffler a fraenarodd y tir yn ei herthygl ‘Mallt Williams – A Romantic Nationalist’[1] ac mewn astudiaethau wedi hynny. Wedyn rwy’n ddiolchgar hefyd i’r hanesydd lleol y fro hon Hedd Ladd Lewis, am rannu ei wybodaeth a’i ymchwil ar Mallt a hefyd ei gysylltiadau teuluol gyda hi trwy ei fam-gu. Gair hefyd o ddiolch i E. Wyn James, a wnaeth fy ysgogi i feddwl yn ddyfnach am gyfraniadau y merched yn hanes cynnar y Blaid ac am ambell i stori y byddaf yn cyfeirio ati yng nghwrs y sgwrs yma. Yn olaf – diolch i gydawdur ein llyfr Dros Gymru’n Gwlad Gwen Angharad Gruffudd a dreuliodd oriau yn chwilota’r archif ar gyfer y gyfrol ac a ddaeth o hyd i drysorau ymysg gohebiaeth Mallt Williams a’i hysgrifen aruthrol o flêr!

Cefndir Mallt

Cafodd Alice Matilda Langland Williams, i roi iddi ei henw bedydd, ei geni yn 1867, yn ferch i feddyg o Sir Frycheiniog.

Wrth edrych ar yr archif amdani daw’n amlwg ei bod yn arddel sawl enw – a ffugenw – roedd yna Alice Matilda Williams, Alice Langland Williams, a Mallt Williams, a’r Fonesig Williams heb sôn am Mallt Merch Brychan. Ond fel Mallt y cafodd ei hadnabod amlaf, ac fel Mallt y cyfeiriwn ni ati heddiw.

Magwyd Mallt ar aelwyd ddi-Gymraeg yn Nhŷ Aberclydach ger Tal-y-bont ar Wysg. Roedd gan y teulu enw da yn yr ardal ac yn ôl y sôn, roeddent o dras pendefigaidd, a ddylanwadodd yn sicr, yn ôl Marion Löffler, ar ganfyddiad Mallt o’i rôl yng nghymdeithas Cymru. Daeth ei brawd hynaf, Howell Price Williams, i enwogrwydd yn 1910 fel un o’r dynion gwyn cyntaf i deithio ar draws cyfandir Affrica, a bu’r ail frawd, William Retlaw Jefferson, yn olygydd cylchgronau hynafiaethol. Ond gyda’i brawd a’i chwaer iau, Frederick George a Cate ‘Gwenffreda’, y datblygodd Mallt y berthynas agosaf. Yn ferch ifanc, drwy gysylltiadau’r teulu yn lleol, daeth dan ddylanwad cylch Arglwyddes Llanofer, sef Gwenynen Gwent.

Roedd hi’n dipyn o gymeriad, yn cael tynnu ei llun wedi ei gwisgo fel tywysoges Gymreig o’r drydedd ganrif ar ddeg ac yn awdur nofelau hanesyddol wedi’u gosod mewn Cymru Geltaidd ramantus.

Mae’n debyg mai Mallt a’i chwaer Gwenffreda oedd ‘The Dau Wynne’, awduron dwy nofel One of the Royal Celts, a gyhoeddwyd yn 1889, A Maid of Cymru: A Patriotic Romance, a gyhoeddwyd yn 1901.

Awgryma Marion Löffler mai Mallt oedd gwir awdur yr ail o’r rhain, sef A Maid of Cymru. Mae’n werth sylwi ar gynnwys y nofel hon oherwydd mae’n rhoi darlun i ni o syniadaeth a delfrydiaeth y Mallt Williams ifanc.

Mae’r nofel yn sôn am Tangwystl Hywel, arwres A Maid of Cymru, sy’n ddisgynnydd i Brychan Brycheiniog ac yn ferch i’r “hen dŷ uchelwyr” olaf mewn yn ne-ddwyrain Sir Frycheiniog. Mae hi’n adfywio eisteddfod Gymraeg yn yr ardal (dan lywyddiaeth yr archdderwydd Hwfa Môn) ac yn noddi beirdd lleol. Mae hi’n gwrthod priodi’r dyn y mae’n ei garu oherwydd ei fod yn rhan o’r sefydliad diwydiannol Seisnig sy’n dinistrio ei bro. Yn hytrach, mae’n cytuno i briodi Hoel Cadwgan, sy’n dod o hen linach Gymreig, ar yr amod ei fod yn mabwysiadu achos Cymru a’r Gymraeg. O dan ei harweiniad, mae Hoel yn ailddysgu Cymraeg ac yn dod i ddeall ei ran yn y dyffryn fel uchelwr sy’n trin ei dir yn ôl traddodiadau ei wlad…” Anrheg priodas Hoel Cadwgan i Tangwystl yw adeilad a rhodd ariannol ar gyfer ysgol i delynorion, ond mae hi’n marw cyn i gallu gwireddu ei breuddwyd. Ei neges olaf yw i Hoel: “Gwasanaetha Gymru!”

Urdd y Delyn, Urdd y Ddraig Goch a Byddin Cymru

Bu methiant Cymru Fydd, y mudiad o fewn y Blaid Ryddfrydol Brydeinig i ennill hunan lywodraeth i Gymru, yn 1896 yn ergyd drom i garedigion Cymru a’r Gymraeg, a chilio fel pwnc gwleidyddol ar ddechrau’r ugeinfed ganrif a wnaeth hunan lywodraeth i Gymru.

Os oedd hunaniaeth Gymreig ar drai, gallai rhywun feddwl mai’r gwrthwyneb oedd yn wir o edrych ar y toreth o fudiadau a sefydlwyd yn negawdau cyntaf yr ugeinfed ganrif. Yn y blynyddoedd hynny gwelwyd creu cymdeithasau, urddau a chylchoedd Cymreig a Chymraeg rif y gwlith.

Sefydlwyd Urdd y Delyn gan O.M. Edwards yn 1896. Ymgais gynnar i greu mudiad ieuenctid oedd hon, a gyflawnwyd maes o law gan ei fab, Ifan ab Owen Edwards, pan sefydlodd Urdd Gobaith Cymru yn 1922. Byddai aelodau Urdd y Delyn yn siarad Cymraeg, yn dysgu am hanes Cymru, yn chwarae’r delyn a chanu caneuon gwerin Cymreig ac yn byw yn ôl delfrydau Cristnogol Cymreig.

Ymhlith y mudiadau hyn hefyd yr oedd Urdd y Ddraig Goch (1902), gyda’r nod o ‘Hyrwyddo yr iaith Gymraeg, a cheisio cael gan rieni yn mhlith pob haen o gymdeithas i siarad a meithrin yr hen iaith ar eu haelwydydd’; Cymdeithas y Ddraig Goch (1902), a oedd am ‘gefnogi gwisgo dillad o ddefnydd Cymreig, a phrynu pethau a wneir yn Nghymru’, ac Undeb y Ddraig Goch (1903), a oedd am ‘wneyd Cymru yn fwy Celtig ac o ganlyniad yn fwy prydferth’.

Un enw cyffredin ymysg sylfaenwyr y mudiadau hyn i gyd oedd y Fonesig Mallt Williams. Bu Mallt yn ymwneud â’r rhan fwyaf o’r mudiadau a’r cymdeithasau hyn mewn rhyw fodd neu’i gilydd. Dywedodd O.M. Edwards er enghraifft, mai Mallt oedd yn bennaf gyfrifol am sefydlu Urdd y Delyn.

Prif bryder Mallt oedd goroesiad y Gymraeg, ac roedd am wireddu ei breuddwyd o weld Cymru Gymraeg, a gosododd gyfrifoldeb mawr am hynny ar famau Cymru. Ond hefyd roedd yr uchelwyr wedi troi cefn ar y Gymraeg hefyd ac roedd angen cenhedlaeth newydd o uchelwyr i wneud iawn am y methiant hynny.

Mynegodd hyn mewn erthygl o’r enw ‘Welsh Women’s Mission in  the Twentieth Century’. (Rwy’n arall eirio o’r Saesneg yma er mwyn peidio torri’r rheol Gymraeg yr Eisteddfod yn ormodol).

Dylai mamau’r Boneddigion, gyda’u manteision cymdeithasol mawr, arwain y ffordd gyda meithrinfeydd lle byddai’r nyrsys yn siarad Cymraeg, y teganau’n Gymreig, ac arwyddluniau a baneri  cenedlaethol yn addurno’r waliau ac ystafelloedd yr ysgol.

Ymhell cyn i Urdd y Delyn ddod i ben, roedd hi a Gwyneth Vaughan, y nofelydd Eingl-Gymreig, wedi sefydlu cymdeithas arall, sef Undeb y Ddraig Goch. Nod y gymdeithas hon oedd helpu yn y gwaith i wneud Cymru “yn fwy Celtaidd”’. Roedd gan yr Undeb hon gyfansoddiad ‘wedi’i gynllunio gyda’r bwriad o alluogi Bonedd a Gwerin fel ei gilydd i ymuno’. Rhwng 1901 a 1914, cynhaliodd Undeb y Ddraig Goch gyfarfodydd cyhoeddus a sefydlu canghennau yng Nghaerdydd, Abertawe, Aberystwyth a Bangor. Bu Mallt yn ysgrifennydd i’r Undeb yn 1903, ac roedd yn ddiarbed yn ei hymdrechion i ddenu noddwyr a chefnogwyr, yn eu plith y Prifathro John Rhŷs o Goleg yr Iesu, Rhydychen, Owen Rhoscomyl a Howelliaid Nanteos.

Mudiad arall i bobl ifanc a grëwyd gan Mallt oedd Byddin Cymru, ac ar dudalennau Cymru’r Plant o 1911 ymlaen bu’n rhedeg grŵp o’r enw Ysbïwyr y Frenhines ym Myddin Cymru, sef grŵp o ieuenctid oedd yn addo gwasanaethu Cymru gyda’u calonnau, eu meddyliau eu tafodau a’u dwylo. Er gwaethaf yr enw sinistr, ‘Y Frenhines’ dan sylw yn y teitl melodramatig oedd yr iaith Gymraeg. Trefnai ei ‘hysbïwyr’ seremonïau a ralïau rhamantus, lle byddai aelodau newydd yn derbyn baneri gyda’r ddraig goch arnynt, gydag argymhelliad y dylent wisgo crys gwyrdd a sgarff goch yn y digwyddiadau.

Cefnogi Undeb y Cymdeithasau Cymraeg

Yn y pen draw, efallai mai ariannol oedd cyfraniad mwyaf Mallt Williams i genedlaetholdeb diwylliannol a gwleidyddol Cymreig. O droad y ganrif ymlaen, rhoddodd yn hael i gymdeithasau a mudiadau ledled y wlad. Un o’r rhain oedd Undeb y Cymdeithasau Cymraeg, y pwysicaf o’r mudiadau cenedlaetholdeb diwylliannol. Daeth i fodolaeth yn 1913 pan welwyd bod angen llais unedig ar y myrdd grwpiau diwylliannol.

Roedd teimlad cyffredinol o golli tir ymysg caredigion yr iaith a’r diwylliant Cymraeg. Roedd capeli Cymraeg yn troi at ddefnyddio’r Saesneg, a chlywid cwynion nad oedd plant Cymry Cymraeg bellach yn deall iaith eu rhieni, fod gwerthiant llyfrau a chyfnodolion Cymraeg wedi gostwng yn sydyn ers y 1890au ac nad Cymraeg oedd iaith y bywyd cyhoeddus mwyach. I raddau felly, roedd ffurfio’r gwahanol gymdeithasau yn ymateb i’r twf mewn Seisnigrwydd.

Canlyniad hyn i gyd oedd sefydlu Undeb y Cymdeithasau Cymraeg yn ffurfiol ym mis Tachwedd 1913. Etholwyd Owen M. Edwards yn llywydd ac Arthen Evans yn ysgrifennydd cyffredinol. Yn ddiweddarach olynwyd O.M. fel llywydd gan E.T. John, y gwleidydd a’r diwydiannwr a oedd yn gefnogol iawn i ymdrechion i ledu hunaniaeth Gymreig a Cheltaidd a symudiadau i atgyfodi’r syniad o hunan lywodraeth i Gymru.

Yn ôl cyfansoddiad Undeb y Cymdeithasau Cymraeg, ei amcanion oedd:

1. [Bod yn g]yfrwng ymgynghoriad a chydweithrediad rhwng Cymdeithasau Cymraeg.
2. Noddi’r Gymraeg a’i llȇn, a sicrhau iddynt eu lle dyladwy ymhob cylch o fywyd Cymru.
3. Meithrin yr ysbryd cenedlaethol, a gwrthwynebu pob mudiad a’i rhwystrai.

Cefnogodd Mallt Undeb y Cymdeithasau yn eiriol ac yn ariannol a bu’n is-lywydd yr Undeb. Ond dichon bod Mallt er ei chefnogaeth yn cytuno gydag amryw o genedlaetholwyr eraill fel HR Jones, Valentine a DJ Williams  nad oedd yr Undeb yn ddigon gwleidyddol ei natur.

Mynegodd DJ ei rwystredigaeth gyda diffyg menter politicaidd Undeb y Cymdeithasau mewn llythyr at Ambrose Bebb yn 1924 gan gyfeirio ati fel ‘Royal Standbacks Undeb y Cymdeithasau Cymraeg’.

Cysylltiadau Celtaidd

Ond roedd Mallt a’i brawd a’i chwaer hefyd yn ymddiddori’n fawr mewn cysylltiadau a’r gwledydd Celtaidd.

O’r 1890au ymlaen mynychodd Mallt a’i brawd a’i chwaer y Gyngres Ban-Geltaidd cyn y Rhyfel Mawr, ac yna ar ôl y rhyfel pan ailsefydlwyd y Gyngres Geltaidd yn 1917 roedd ymysg y selogion a’r cefnogwyr pennaf. Teithiodd y tri i’r Alban, Llydaw ac Iwerddon gan fynychu’r Mod yn yr Ucheldiroedd ac Oireachtas y Gynghrair Wyddelig.

Daeth i adnabod y gwladgarwr a’r bardd Llydewig Taldir hefyd.

Enw barddol François Jaffrennou, oedd ‘Taldir ab Hernin,’ a dyna sut yr adnabuwyd ef gan ei gyfeillion. Roedd yn olygydd a chenedlaetholwr ac yn weithgar yn y mudiad Pan-Geltaidd. Ef oedd yn un o’r rhai oedd yn gyfrifol am olygu cylchgronau megis Ar Vro ac Ar Bobl. Roedd yn ysgrifennu’n bennaf yn Llydaweg a chyhoeddodd sawl cyfrol o farddoniaeth. Taldir a sefydlodd Gorsedd Llydaw a chyfieithu ‘Hen Wlad fy Nhadau’ i’r Lydaweg – ‘Bro Gozh ma Zadoú’, a ddaeth yn anthem genedlaethol Llydaw.

Cysylltir ei henw hi a’i chwaer Gwenffreda gydag enw’r Arglwyddes yn y gerdd ‘An Diou Vag’ a gyfansoddodd Taldir ar ôl Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd, 1899, a’i chyhoeddi yn Gwerziou gant Abherve ha Taldir yn yr un flwyddyn 1899.

Dros y blynyddoedd nesaf byddai’r Gyngres Geltaidd yn cyfarfod yn flynyddol yng Nghaeredin, Bangor, Ynys Manaw, Llydaw a Dulyn. Unigolyn amlwg yn y Gyngres oedd Agnes O’Farrelly o’r Gynghrair Wyddelig. Hi oedd llywydd cyfarfod cyntaf adran merched yr Irish Volunteers, Cumann na mBan, ac roedd yn ffrind agos i Roger Casement a ddienyddiwyd gan Brydain ar gyhuddiad o deyrnfradwriaeth am ei ran yng Ngwrthryfel y Pasg. At hynny, bu amryw o Wyddelod blaenllaw yn gefnogol i’r Gyngres, gan gynnwys Douglas Hyde, Arlywydd cyntaf Gwladwriaeth Rydd Iwerddon ac un o arloeswyr y dadeni Gwyddelig ar droad y ganrif. Ac ynghanol hyn i gyd gyda’i chefnogaeth ariannol i’r Gyngres a’i brwdfrydedd carlamus yr oedd Mallt Williams, yn llawn anogaeth i unrhyw fudiad oedd am hyrwyddo achos Cymru a’r Gymraeg.

Felly roedd ganddi ddiddordeb mawr mewn creu cysylltiadau gyda’r holl wledydd Celtaidd. Ond Iwerddon oedd y dylanwad mwyaf arni.

Arwyddocâd Iwerddon

Yn 1904 ysgrifennodd at Padraig Pearse, y cenedlaetholwr a’r ymgyrchydd dros y Wyddeleg, yn ei longyfarch ar sefydlu Ysgol Wyddeleg Ynys Tawin yn Swydd Galway, gan ychwanegu ei gobaith na fyddai angen i ragor o feibion Iwerddon ymfudo i ennill bywoliaeth: ‘Ireland never needed her Gaelic speaking children more than she does today’ meddai.

Mae hanes Ysgol Tawin yn ddiddorol o ran y cyswllt rhwng mudiad iaith Iwerddon a’r mudiad gwleidyddol ehangach.

Roedd Roger Casement yn ymgyrchydd hawliau dynol a chenedlaetholwr Gwyddelig ac yn gefnogwr mawr i’r Gyngres Geltaidd hefyd.  Fel soniais i, cafodd ei grogi gan Lywodraeth Prydain yn 1916 am ei ran yn Gwrthryfel y Pasg.  Ymwelodd Casement  ag Ynys Tawin yn 1904 i gefnogi rhieni ar yr ynys a oedd wedi tynnu eu plant yn ôl o ysgol genedlaethol yr ynys mewn protest am nad oeddent yn cael eu haddysgu yn y Wyddeleg.  Cododd yr ynyswyr ddigon o arian i’w hachos i adeiladu eu hysgol cyfrwng Gwyddeleg eu hunain. Ac roedd Padraig Pearse, un arall o genedlaetholwyr amlycaf Iwerddon yn hynod gefnogol i’w hachos hefyd drwy gyfrwng y Gynghrair Gaeleg. Defnyddiwyd adeilad yr ysgol yn ystod gwyliau’r haf fel coleg Gaeleg hefyd. Nid dyna unig gyswllt ysgol Tawin a’r mudiad cenedlaethol yn Iwerddon chwaith, oherwydd treuliodd Eamon de Valera dri haf ar Ynys Tawin fel Cyfarwyddwr Ysgol Haf y Gynghrair Gaeleg o 1911-13.  Yn ddiweddarach bu’n cymerodd ran yng Ngwrthryfel y Pasg, yn ac arweinydd gwleidyddol yn y Rhyfel Annibyniaeth.

Roedd Mallt yn ymwelydd cyson ag Iwerddon ac mae llawer o’i llythyrau wedi eu hysgrifennu ar bapur gwestai Dulyn. Teithiodd yno hyd yn oed yn ystod cyfnodau cythryblus fel y misoedd wedi gwrthryfel y Pasg yn 1916. Pan gafwyd trafodaethau ar gytundeb i ddod a rhyfel annibyniaeth Iwerddon i ben yn 1921 mynegodd Mallt ei drwgdybiaeth lwyr o David Lloyd George, arwr mawr Cymru fydd ers talwm, ond a  bellach yn brif weinidog Prydain ac yn arwain trafodaethau gyda Sinn Féin ac arweinwyr yr IRA.

Dywedodd ei bod yn adnabod rhai o arweinwyr y mudiad cenedlaethol yn Iwerddon a’u bod hwythau hefyd o’r un farn:

Yr wyf yn gwybod rhai o’r Arweinyddion. Mae yr holl Wladgarwyr (credaf) yn methu ymddiried yn L.G. Nid yw efe erioed yn gyfaill i’r Werddon.

Mae hanes helynt ysgol Tawin yn dangos yn eithaf clir y cyswllt rhwng y mudiad iaith yn Iwerddon a’r mudiad gwleidyddol dros annibyniaeth. Ac roedd honno’n elfen gref a ddatblygodd ym meddylfryd Mallt Williams hefyd. Bellach y ffordd i gadw’r Gymraeg oedd trwy ennill grym gwleidyddol a rhyddid i Gymru. Ac mi fyddai ei barn ai chyfraniadau geiriol ac yn bwysicach – cyfraniadau ariannol yn adleisio hynny dros weddill ei bywyd.

Marw Gwenffreda a symud i Bantsaeson

Yn 1914, bu farw chwaer Mallt, Gwenffreda. Dengys sylwadau g O.M. Edwards yn Cymru’r Plant gymaint o ergyd bersonol oedd colli rhywun oedd ar yr un donfedd a hi mewn sawl ffordd i Mallt.

Rai blynyddoedd cyn hynny roedd Mallt wedi symud o Frycheiniog i ardal Llanarthne yn Sir Gaerfyrddin, ond yna ychydig wedi colli ei chwaer pan brynodd Frederick ei brawd Blas Pantsaeson rhwng Trewyddel a Llandudoch yn Sir Benfro, fe wahoddwyd Mallt i fyw yno gydag ef a’i wraig.

O hynny ymlaen, roedd Mallt ynghyd  Frederick a’i wraig a’u plant yn byw eu breuddwyd fel bonedd Cymreig unigryw yn eu plasty yng ngogledd Sir Benfro.

Roedd Mallt yn byw bywyd cynnil iawn ac roedd yn llysieuwraig ddisgybledig dros ben ac arddelai ffydd Seientiaid Cristnogol (y Christian Scientists), sy’n credu bod iachâd yn dod trwy weddi a dealltwriaeth ysbrydol yn hytrach na meddyginiaeth.

Cefnogi’r Blaid Genedlaethol newydd

Yn 1925 gwireddwyd dyheadau cenhedlaeth newydd o genedlaetholwyr dan arweiniad unigolion fel Saunders Lewis, Lewis Valentine a HR Jones ac unwyd egin fudiadau cenedlaethol gogledd a de i greu Plaid Genedlaethol Cymru.

O’r cychwyn cyntaf roedd Mallt yn bendant ei chefnogaeth i’r Blaid newydd.

Un o gamau cyntaf H.R. Jones, trefnydd y Blaid newydd oedd cysylltu gyda Mallt a’i gwahodd i ddod yn un o’r is lywyddion gyda Saunders Lewis a Meuryn, golygydd Yr Herald Gymraeg. 

Mae’n ddiddorol gweld ei henw ar restr y swyddogion fel Is-Lywydd y Blaid Genedlaethol. Roedd Mallt wedi bod yn ymwneud â myrdd o gymdeithasau Cymraeg a Chymreig ers dechrau’r ganrif, gan sefydlu Urdd y Delyn a Byddin yr Iaith, ac roedd yn frwd dros unrhyw fudiad a allai sicrhau mesur o ymreolaeth i Gymru. Naturiol felly oedd iddi fod yn hynod gefnogol i unrhyw ymgais i sefydlu plaid genedlaethol annibynnol, ac fel un o’r ychydig bobl oedd â modd ariannol i gefnogi’r ymdrechion hyn, mi fyddai ei nawdd yn allweddol i sicrhau dyfodol unrhyw blaid newydd.

Roedd yn falch o dderbyn gwahoddiad HR gan ei ystyried yn fraint ac anrhydedd. Mae ei hymateb yn datgelu’r pwys a roddai ar droi cefn ar Loegr a throi golygon at y gwelydd Celtaidd eraill, a hefyd ei phwyslais ar roi lle canolog i’r Gymraeg:

Mae’r Cymru yn sefyll wrth yr groes-ffordd yn wir heddyw.

• Rhaid ni troi ein llygaid oddiwrth Llundain.

2)   Rhaid ni gwneud yr Gymraeg yn gorfodol yn bob ysgol, o Gaer-gybi i Gaerdydd (fel y mae’r Saesneg rwan)

3) Rhaid ni canlyn yr symudiadau cenedlaethol yn yr wledydd eraill, ac cyfnewidio ‘ideas’ gyda yr Gwyddelwyr ac yr Llydawyr ac yr Albanwyr.

Roedd yn falch o glywed am fwriad y blaid newydd i rannu miloedd o bamffledi ac anfon siaradwyr ar hyd a lled Cymru i ledaenu’r neges. I’r perwyl hwnnw, cynigiodd dalu am argraffu taflenni ar batrwm rhai a gyhoeddwyd gan Albanwyr y Scottish National League, gan annog H.R. i beidio â chyhoeddi taflenni hirfaith a hirwyntog – ‘dylent fod yn fyr ac i’r bwriad’, siarsiodd. (Cyngor cyfathrebu anhepgor i bleidiau gwleidyddol ein cyfnod ni hefyd dybiaf i!).

Mewn llythyr arall at y trefnydd, oedd yn siŵr o apelio at awydd H.R. i weld newid enwau trefi a phentrefi i fersiynau Cymraeg, yn enwedig o gofio rhan HR yn newid enw ei bentref genedigol o Ebeneser i Ddeiniolen. Hyderai Mallt y byddai’r Blaid Genedlaethol yn annog Cyngor Caergybi i ddilyn esiampl Cyngor Kingstown yn Iwerddon a newidiodd enw’r porthladd i Dun Laoghaire.

Trwy’r Gyngres Geltaidd, hwylusodd Mallt Williams gysylltiadau gyda’r mudiad cenedlaethol yn Iwerddon. Yn ogystal, fe anogodd H.R., a oedd wedi tynnu ysbrydoliaeth fawr o frwydr y Gwyddelod, i ymweld â’r Ynys Werdd, gan gynnig talu rhan o’i gostau teithio yno. Er hynny, roedd yn ystyried y Cytundeb Eingl-Wyddelig, a olygai rannu’r ynys yn Ogledd a De a chadw llw o deyrngarwch i’r brenin, yn frad i’r achos gweriniaethol:

Dyliech chwi fyned i’r Iwerddon, yn 1926, i astudio yr syniad Gweriniaethol yno. Byddaf yn foddlawn i rhoi anrheg o pum punt, tuag at eich treuliau yno, ac i chwi llythyr o gyflwyniad. Ni gallaf fi ysgrifennu amgylch yr Brâd diweddaf. Mae yn rhy arswyd. Druan Iwerddon!

Nawdd hanfodol Mallt

Mae golwg sydyn ar enwau cyfranwyr ariannol y Blaid yn ei blwyddyn gyntaf yn dangos hynny. Mallt Williams yw’r cyfrannwr mwyaf hael o ddigon, gan roi £50, sydd heddiw’n gyfystyr â £4,000. Mewn cymhariaeth cyfrannodd Lewis Valentine £1 – er bod hynny’n gyfraniad hael i rywun ar gyflog gweinidog yn y 1920au!

Yn ail ar y rhestr o ran haelioni, y mae’r Arglwydd Ashbourne, un o gefnogwyr cymdeithas yr iaith Wyddelig, Conradh na Gailege, a noddwr un o brif dlysau Iwerddon mewn camogie, sef fersiwn o’r gamp Wyddelig hurling ar gyfer merched. Yn rhinwedd y gwahanol gysylltiadau, felly, trefnwyd taith i H.R. Jones a nifer o genedlaetholwyr Cymreig eraill i ymweld â’r wlad ac i gyfarfod ag amryw o ffigurau blaenllaw y mudiad gweriniaethol yno.

Nid oes amheuaeth, serch hynny, na fyddai’r Ddraig Goch wedi gweld golau ddydd, ac na fyddai’r Blaid Genedlaethol wedi goroesi’r blynyddoedd cynnar heb gefnogaeth ariannol. Y noddwr mwyaf allweddol yn hyn eto oedd Mallt Williams, Llandudoch. Cyfrannodd £40 at goffrau cynhyrchu’r papur newydd, swm sylweddol yn y cyfnod sy’n cyfateb i £3,000 heddiw.

Rhoddodd hwb i gyllid y Blaid drwy gyfrannu cannoedd o bunnoedd dros nifer o flynyddoedd, a hyrwyddodd gylchrediad Y Ddraig Goch trwy brynu rhwng 20 a 400 copi y mis i’w dosbarthu ei hun. Nid gormodedd fyddai dweud, oni bai am ei chymorth ariannol hi, na fyddai Plaid Genedlaethol Cymru wedi parhau. Credai Saunders Lewis fod ei rhoddion wedi achub y mudiad.

Cyngor ymgyrchu Mallt

Gwrthododd wahoddiad, serch hynny, i gadeirio sesiwn yn ysgol haf gyntaf y Blaid yn 1926, oherwydd ei bod yn teimlo nad oedd ei Chymraeg chwithig yn ddigon da.

Ac er iddi gael gwahoddiad ar sawl achlysur wedi hynny i siarad mewn Ysgol Haf gwrthod a wnaeth. Er gwaethaf ei chefnogaeth ddi-ffael i’r  blaid genedlaethol, roedd byw yn unigedd Pantsaeson yn cyd-fynd ag awydd cynyddol Mallt i gilio o’r llwyfan cyhoeddus. Tystiolaeth o hynny yw iddi gyhoeddi ei herthyglau a’i llythyrau yn Y Ddraig Goch a’r Welsh Nationalist yn aml o dan ffugenwau fel Tangwystl, Merch Brychan neu Gwyliwr.

Ond er ei swildod cynigiai lifeiriant o gyngor i’r mudiad mewn gohebiaeth reolaidd.

Rhaid oedd ennill y dosbarth gweithiol, yn ei barn hi – ‘Dim obaith i’r dyfodol, os ni gallwch chwi (P.G.C.) newid meddyliau y Werin.’ Roedd am i’r Blaid flaenoriaethu ennill tir yn Sir Forgannwg:

Rhaid ni ennill y sir hwn (yr mawraf, ac yr mwy boblog yng Nghymru) … I ymdrechu yno, rhaid yr Plaid arfer yr iaith yr estron (gwae i fi! ac gyda llawer o Gymraeg, hefyd) fel mae’r Cynghrair Gaelig, gwneud yn rhannau Seisnigaidd yn Iwerddon. Ennillwch hwy i’r cenedlaetholdeb cyntaf, ac ynte fydd mwy hawdd i ennill hwynt i’r iaith Cymreig.

Roedd Mallt hefyd yn awyddus i’r Blaid ehangu ei hapêl trwy sefydlu cylchgrawn Saesneg i ‘ddeffro’r Eingl-Gymry’.

Mae ei llythyrau – byr, mewn llawysgrifen ddramatig – yn datgelu cymeriad lliwgar, oedd yn arddel cenedlaetholdeb gwrth-imperialaidd. Cydymdeimlai gyda’r mudiad cenedlaethol oedd yn dechrau magu nerth yn India dan arweiniad Mohandas Gandhi, ac roedd yn ymwelydd cyson ag Iwerddon, ac wedi meithrin cysylltiadau agos yn y mudiad iaith ac ymysg y gweriniaethwyr yno. Yn sgil hynny, pwysai ar arweinyddiaeth Plaid Genedlaethol Cymru i gysylltu gyda mudiadau yno ac yn yr Alban, yn enwedig felly y ‘Scots National League ac An Phoblacht’. Roedd angen eu goleuo, meddai Mallt, am y frwydr yng Nghymru: ‘Nid yw pobol yn y wledydd arall, yn gwybod run peth amgylch yr Plaid.’

Ymboenai yn ogystal am ran merched yn y frwydr genedlaethol. Ysgrifennodd at H.R. ym mis Tachwedd 1925 yn gresynu am natur anwleidyddol merched Cymru:

Gwelais yr oedd Cyfarfod Merched Mudiad Llafur (Caernarfon) dydd o’r blaen. Sut gall PGC ennill merched Cymru i’r iaith? Mae’n nhw rwan ar eu gliniau i’r Saeson, llawer waeth na dynion Cymru. Yn Iwerddon mae’r merched mwy wleidyddol na’r dynion.

Cefnogaeth i achosion lleol ac Ymweliad Elvet Thomas â Phlas Pantsaeson yn 1940

Er gwaethaf ei rhoddion hael a’i gohebu mynych nid oedd Mallt yn wybyddus i lawer o arweinwyr ac aelodau llawr gwlad y Blaid. Dywed JE Jones

…er imi ohebu a hi gannoedd o weithiau, unwaith y gwelais hi – ar orsaf Caerdydd yn wraig oedrannus ond bywiog mewn dillad hen-hen ffasiwn.

Mwy cofiadwy yw disgrifiad arall ohoni a ymddangosodd yn y Faner, lle dyfynnir WC Elvet Thomas yn mynd gyda criw o fechgyn yr Urdd ar bererindod i Dyddewi ond a benderfynodd alw heibio Pantsaeson o gael cyfarfod â’r Fonesig enwog.

Cyn sôn am yr ymweliad, mae’n werth dweud gair sydyn wrth basio am WC Elvet Thomas hefyd.

Cafodd ei eni yn Abergwaun ond symudodd y teulu i Gaerdydd pan oed dyn blentyn. Yn nes ymlaen bu’n athro Cymraeg ysbrydoledig yn Ysgol Uwchradd Cathays i Fechgyn am ddeugain mlynedd ac fe ysgogodd gariad at y Gymraeg a’i diwylliant ymysg amryw o ddisgyblion Ysgol Cathays, gan gynnwys Bobi Jones, Tedi Millward a Geraint Jarman.[2]

Ceir cyfeiriad at ddigwyddiad creiddiol ym mywyd Elvet Thomas yn un o ganeuon Jarman, sef ‘Strydoedd Cul Pontcanna’, lle mae Jarman yn sôn am:

A’r slap wrth dyfu’n Gymro/sy’n rhwygo’r rhuddin ynddo/cyn troi yn sant,/cyn troi yn sant.

Beth ddigwyddodd oedd bod Elvet Thomas yn fachgen bach wyth oed yn chwarae yn y stryd yn Nhreganna gyda’i frawd. Daeth menyw ddieithr heibio a gofyn iddo: ‘Were you two talking Welsh?’ ‘Yes’, atebodd. ‘Well, take that!’ meddai; a rhoi slap galed iddo ar draws ei foch, a cherdded i ffwrdd. Ond effaith groes i’r bwriad gafodd y slap, oherwydd fel dywed yn ei hunangofiant, “yn wir yr oedd wedi dysgu i mi wers hallt. O’r dydd hwnnw, gwyddwn fod gan y Gymraeg ei gelynion..” Tyfodd Elvet Thomas yn Gymro cadarn a chenhadwr dros y Gymraeg yng Nghaerdydd.

Beth bynnag yn ôl at hanes Mallt Williams, dyma hanes yr ymweliad a Phlas Pantsaeson yng ngeiriau Elvet Thomas ei hun:

Pan oeddwn i a rhai o fechgyn yr Urdd, ar bererindod i Dyddewi yn 1940 arhoswyd noswaith ym mhentref Llandudoch. Trannoeth, ar y ffordd o Landudoch i Abergwaun, penderfynwyd galw ym Mhlas Pant y Saeson i dalu teyrnged i’r Fonesig Mallt.. Wedi cyrraedd y plas a dweud ein neges wrth y forwyn, daeth chwaer-yng-nghyfraith y Fonesig i’r drws a dweud. Wrthym fod posibilrwydd y caem weled y Fonesig.

Gwahoddwyd ni i mewn.

Synnwyd ni’n fawr wrth weled mor rhyfedd ac oer oedd y plas. Ar fwrdd yn agos i ddrws y ffrynt yr oedd hen delyn tebyg i ‘clarsagh’‘ yr  Alban, a cherdyn wedi’i glymu wrth y delyn i ddweud mai eiddo rhyw frenin yn   Iwerddon  oedd  y  delyn honno. Rhoddwyd  ni  i eistedd mewn   ystafell eang – i aros dyfodiad y Fonesig.

Teimlem ein bod yn disgwyl dyfodiad brenhines.

O’r diwedd dyma hi’n dod gwraig gymharol fechan a thenau, eiddil iawn yr olwg.          

Ymddengys i mi ei bod yn  ymwybodol iawn o’i hymddangosiad.

Yr oedd yn swil y tu hwnt. Rhuthrodd tuag atom i’n cyfarch a’r geiriau ‘Henffych well, croesaw i’r unig blas Cymraeg yn sir Benfro.’     

Yr oedd ei gwisg yn od iawn. Gwisgai ryw ffrog wen hir llaes hyd ei thraed ymylwyd y wisg a gwyrdd a choch (lliwiau Cymru). Am ei phen gwisgai het ffelt goch wedi’i chlymu a rhuban gwyrddo dan ei gen a phluen werdd yn yr het… Un o ‘waed yr uchelwyr’ oedd hi. Cymru a’r gwledydd Celtaidd oedd ei phrif ddiddordeb. Teimlai mai ei braint a’i  dyletswydd  fel un o uchel dras oedd dyrchafu Cymru.”

Bratiog iawn oedd ei Chymraeg. ond ni fynnai ar un- rhyw gyfrif siarad Saesneg. Anodd   weithiau    oedd   deall ei Chymraeg, ond glynu at y Gymraeg a wnai, a gofalai  fod  pawb  o’i hamgylch yn siarad yr iaith. Carai Gymru a’r Gymraeg yn angerddol. Yr oedd yn hael iawn ei  hysbryd, ond  disgwyliai’r parch y dylid ei . roddi i  arglwyddes. Ei geiriau olaf wrthym  pan  oeddem  yn ymadael oedd  ‘Yn  iach  y  boch’.

Y forwyn yn yr hanesyn yma mae’n debyg oedd Louvain Ladd – mam-gu

Hedd Ladd Lewis, hanesydd lleol bro Eisteddfod y Garreg Las. Roedd

Louvain yn cael ei chyflogi gan Mallt yn Pantsaeson ac yn meddwl y byd o’r

fonesig.[3]

Dywedir bod ganddi gynghorion cyson i’w morwyn. Mae un cyngor nodedig i’w gweld mewn nodyn a gafodd Louvain gan Mallt ar achlysur ei phriodas gyda Siarl Ladd, lle dymuna Mallt   ‘iechyd a hir oes a daioni’ i’r pâr priod yn eu bywyd newydd, ac iddynt “ofn Duw ac i garu Cymru a’r Gymraeg”. Mae’n gorffen gyda chyngor iechyd a maeth gan ddweud y dylai Siarl gofio nad oes un gwraig ifanc yn Llandudoch a all bobi llysiau gystal â Louvain, “yn eu sudd hunain, gyda’u fitaminau gadwyd ac nid taflwyd ymaith”. 

Dywedir hefyd adeg yr Ail Ryfel Byd nad oedd gan Mallt, gan ei bod yn lysieuwraig, ddefnydd i’r cwpons cig a dderbyniai wedi mynd ati i ddosbarthu ei chwpons hi ymysg rhai o deuluoedd mwyaf anghenus yr ardal, yn enwedig rhoi oedd a pherthnasau yn ymladd yn y rhyfel.

Hael ei chefnogaeth i ddigwyddiadau lleol noddwr i eisteddfodau lleol ac yn gyflogwr hael ac ystyriol.

Ymestynnai ei chymorth i’r Blaid a’i haelodau i’r personol hefyd. Rhoddodd gyngor iechyd i HR Jones, yn wyneb ei wendid corfforol, gan argymell y dylai HR yfed sudd lemwn mewn dŵr poeth neu oer bob nos. Roedd yna rym rhyfeddol mewn lemwn oed yn gwneud corff gwan yn iach, haerodd. Ond pan nad oedd hyn yn tycio dim i wella iechyd HR, talodd am fordaith iddo i ardal Môr y Canoldir yn 1927 mewn cam hael arall i geisio gwella ei iechyd.

 

Tŵr yr Eryr, yr Ysgol Fomio ac Amddiffyn y Preselau

Ar hyd y blynyddoedd, hyd at ei marwolaeth yn 1950, parhaodd Mallt i gefnogi’r Blaid yn ariannol ac mewn gohebiaeth breifat a chyhoeddus.

Cyfraniad mwy anarferol i’r blaid oedd ei rhodd yng ngwanwyn 1932.

Achos y rhodd oedd gweithred anghyfansoddiadol gyntaf y Blaid Genedlaethol. Y cefndir yw bod y Ministry of Works y Llywodraeth Brydeinig wedi gwrthod caniatâd i hedfan baner y Ddraig Goch yn gyfochrog â Jac yr Undeb ar Ddydd Gŵyl Dewi. Penderfynwyd trefnu gweithred brotest symbolaidd gan aelodau’r Blaid i dynnu sylw at yr anghyfiawnder. Trefnwyd bod pedwar o aelodau’r Blaid – JE Jones, WRP George, EV Stanley Jones a Wil Roberts – yn dringo grisiau Tŵr yr Eryr yng Nghastell Caernarfon a thynnu baner Jac yr Undeb i lawr a chodi’r Ddraig Goch yn ei lle, gan stafflu’r rhaffau wrth y polyn.

 

Rhodd gan Mallt Williams mae’n debyg oedd Y Ddraig Goch anferth a ddisodlodd yr Union Jack yng Nghastell Caernarfon.

Yn wir, hi oedd yn gyfrifol am fathu’r term ‘Ysgol Fomio’ i ddisgrifio gwersyll arfaethedig yr Awyrlu ym Mhenyberth – achos ymgyrch fwyaf nodedig y Blaid Genedlaethol yn 1936, pryd llosgwyd y cytiau ar y safle a charcharu Lewis Valentine, Saunders Lewis a DJ Williams am naw mis.

Yn ôl JE Jones, Ysgrifennydd y Blaid yn y cyfnod:

un diwrnod derbyniais gerdyn post oddi wrth y Fonesig Mallt Williams yn mynegi ei chefnogaeth ‘i’ch ymgyrch yn erbyn  sefydlu Ysgol Bombio yn Llŷn’.

A dyna, medd JE oedd sut y mabwysiadwyd y term i ddisgrifio cynllun y Swyddfa Rhyfel ym Mhenyberth.

Nid dyna unig gyfraniad Mallt i wrthwynebu sefydlu gwersylloedd rhyfel ar dir Cymru ac mewn cymunedau Cymraeg.

Mi fydd llawer ohonoch yn gyfarwydd a hanes Brwydr y Preselau ar ôl yr Ail Ryfel Byd.

Bryd hynny yn 1947, 200 roedd teuluoedd yng nghymunedau Cymraeg gogledd Sir Benfro mewn perygl o gael eu troi allan o’u cartrefi ym mynyddoedd y Preseli i wneud lle ar gyfer maes hyfforddi milwrol ar ôl yr Ail Ryfel Byd o dan lywodraeth Lafur Atlee. Llwyddodd ymgyrchwyr gogledd Penfro i ennill y frwydr  a gwarchod ac y gymuned Gymraeg yno dan arweiniad gweinidogion radical ac unplyg fel  Joseph James a Parri Roberts.

Ond ffaith nad yw mor wybyddus efallai yw bod y Swyddfa Rhyfel wedi bod yn llygadu’r Preselau fel maes ymarfer tanciau ers degawd. Oherwydd cyhoeddodd Mallt Williams apêl agored yn Y Ddraig Goch yn 1938 yn gofyn am gefnogaeth i atal y bwriad i droi’r mynyddoedd yn storfa danciau. Mae ei hapêl yn werth ei dyfynnu yn llawn:

Enbydrwydd Preseleu

        Saif Preseleu i ddychymyg dyn dros bopeth a fo fwyaf dymunol yng Ngorllewin Cymru – bro unig, sanctaidd i  grefyddwyr  o  ddyddiau Oes y Cerrig i Oes Crist. O greigiau Preseleu y naddwyd meini gleision cylch mewnol Côr y Cewri.

Brithir gweundir Preseleu gan adfeilion gwareiddiadau a fu. Yma yr ymddyrchaif Carn Ingli, lle cafodd Sant Brynach gell, ac yma y mae mynwent Nanhwyfar, lle cafodd Fedd. Wrth farchogaeth dros y mynyddoedd hyn y cyfansoddodd Pantycelyn yr emyn enwog,“ Dros y bryniau tywyll niwlog.”       

Ond i ni heddiw, pennaf werth y fro hon yw mai hi yw ffynnon y Gymraeg ym Mhenfro.

Y mae      Arglwydd Merthyr a Chyngor Sir Benfro yn amddiffyn De Penfro yn erbyn bwriad y Swyddfa Ryfel i feddiannu 6,000 o erwau i sefydlu Depot Tanciau a difetha holl greiriau’r gorffennol yno.

OND PWY A AMDDIFFYN BRESELEU, FFYNNON Y GYMRAEG, A CHARTREF POB CEINDER GWYLLT?  

Marwolaeth  yn Hydref 1950

Bu farw Fredrick ei brawd annwyl yn 1945, a chwta 5 mlynedd wedi hynny bu farw Mallt ei hun yn Hydref 1950, yn 83 oed. Amlosgwyd ei chorff ym Mhontypridd, a gwasgarwyd ei llwch ym mynwent Llansanffraid, sir Frycheiniog.

Yn ei deyrnged ar ôl ei marwolaeth roedd llywydd Plaid Cymru ar y pryd, Gwynfor Evans, yn werthfawrogol dros ben o’i chyfraniad:

Ni ellir meddwl amdani heb gofio, a chofio gyda diolchgarwch dwfn, am ei chefnogaeth hael a chyson i’r mudiad trwy’r blynyddoedd.

Credai Saunders Lewis hefyd na fyddai’r mudiad wedi goroesi’r blynyddoedd cynnar heb ei rhoddion. Nid gormodedd fyddai dweud, i ategu barn Saunders, ei bod hi wedi achub y Blaid.

Yn ôl yn 1936, ysgrifennodd J.E. Jones ati i fynegi diolch am haelioni ei chyfraniad i Gronfa Gŵyl Dewi’r Blaid, ac mae ei eiriau’n crynhoi maint dyled Plaid Cymru i Fonesig Llandudoch:

Rydym fel Plaid yn ddyledus i chi yn fwy nag y gall geiriau ei fynegi; a Chymru yr un modd. Ni allaf ond gobeithio bod ein llafur yma yn y Blaid yn deilwng o gefnogaeth mor hael â’ch un chi, ac y bydd Cymru yn fuan yn genedl rydd, cenedl gyda hunan-barch, cenedl hapus a llwyddiannus. Pan ddaw’r dydd hwnnw, bydd eich cymorth yn nyddiau cynnar y Blaid Genedlaethol wedi gwneud hynny’n bosibl.

Oedd mi oedd Mallt, yng ngeiriau Marion Löffler yn genedlaetholwr rhamantaidd, ond roedd hefyd trwy ei chynghorion gwleidyddol a’i rhoddion ariannol hanfodol yn genedlaetholwr ymarferol a drodd ei daliadau yn weithredoedd. Ac wrth i Blaid Cymru gymryd awenau grym am y tro cyntaf yng Nghymru mae’n briodol iawn i ni gofio, yn eisteddfod ei bro mabwysiedig, am gyfraniad anhepgor Mallt Williams, Bonesig Llandudoch i achos Cymru a’r Gymraeg.

---

[1] Gweler erthygl anhepgor Marion Löffler, ‘A Romantic Nationalist: The Life of Mallt Williams’, Planet, 121
(Chwefror/Mawrth 1997), 58–66

[2] W. C. Elvet Thomas, Tyfu’n Gymro (Gwasg Gomer, 1972). Mae hanes ‘Canlyniad y Slap’ ynghyd â chyfraniad WC Elvet Thomas hefyd i’w gweld yn erthygl ragorol E Wyn James yn Y Dinesydd, Mehefin 2020, sydd ar gael yn https://orca.cardiff.ac.uk/id/eprint/132371/1/%27Canlyniad%20y%20Slap%27%2C%20Colofn%20%27Llys%20a%20Llan%27%2C%20Y%20Dinesydd%2C%20Mehefin%202020.pdf

[3] Rwy’n ddyledus iawn i Hedd Ladd Lewis am rannu manylion ei gysylltiadau teuluol â Phlas Pantsaeson, ynghyd a’i wybodaeth eang am fywyd a syniadau Mallt yn lleol a thu hwnt, a’r llun o Blas Bantsaeson sy’n rhan o’r cyflwyniad hwn.

Ben Lake A.S. Yn diolch i Arwel Vittle am ei ddarlith hanesyddol bwysig.

Mai Roberts – Y Ferch a Sefydlodd y Blaid

Anerchiad gan Arwel Vittle i Gymdeithas Carnuhanawc 7 Mawrth 2026

Mae rhan Mai Roberts yn hanes sefydlu’r Blaid yn un o’r hanesion mwyaf diddorol ac allweddol. Ac mae ei stori yn un na chafodd sylw haeddiannol. Oherwydd Mai Roberts oedd y cyswllt hanfodol a arweiniodd at uno mudiadau y de a’r gogledd i ffurfio Plaid Cymru fel rydyn ni’n ni ei hadnabod heddiw. Ond roedd llawer mwy iddi na hynny hefyd fel y cawn weld.

Yn ddiweddar mae mwy o sôn wedi bod amdani, yn enwedig yn sgil dathliadau can mlwyddiant y Blaid yn 2025, gyda cyhoeddi llyfr Gwen Angharad Gruffudd a minnau ar sefydlu’r Blaid Genedlaethol Dros Gymru’n Gwlad, a hefyd cofiant Glyn Tomos i drefnydd cyntaf y Blaid Genedlaethol, H.R. Jones, Deiniolen – H.R. Gŵr â Chymru yn ei Galon.

Un o deulu Glanrhydfadog ym mhentref Neiniolen oedd Mai Roberts, ac yn naturiol, gan eu bod yn hanu o’r un pentref roedd yn adnabod H.R. Jones, oedd yn ymwelydd aml a chartref y teulu yng Nglanrhydfadog.

Wedi gadael Ysgol Brynrefail treuliodd Mai gyfnod ym Manceinion cyn cael ei phenodi fel Ysgrifennydd Preifat i E. T. John. Diwydiannwr cefnog oedd E T John, a bu’n Aelod Seneddol Rhyddfrydol Dwyrain Dinbych. Roedd ET John yn gefnogwr mawr i ymreolaeth i Gymru ac roedd hefyd yn gwrthwynebu’r Rhyfel Mawr ac oherwydd hynny gadawodd y rhyddfrydwyr ac ymuno â’r  Blaid Lafur. Ond collodd ei sedd yn etholiad 1918. Er hynny parhau i ddefnyddio ei gysylltiadau a’i gyfalaf i gefnogi’r achosion oedd yn agos at ei galon.

Cenedlaetholwr pybyr a merch fodern annibynnol oedd Mai Roberts – yn gwisgo’n ffasiynol, gwisgo colur, ysmygu a gyrru ei char ei hun. Fel hyn y disgrifiwyd hi gan Cassie Davies, a ddaeth i’w hadnabod yn dda yn nyddiau cynnar y Blaid Genedlaethol:

Fe’i gwelaf hi nawr… yn ferch dal luniaidd, o doriad bonheddig ac osgo urddasol yn gwisgo’n weithiai’n feiddgar ffasiynol. Yn ei hymyl hi, fe deimlwn i’n wladaidd lawn. Fe dorrodd Mai iddi hi ei hun lwybr mwy anghyffredin na’r rhelyw ohonom ni, ferched y Blaid, a thrwy ei gwaith a’i chysylltiadau phobl o uchel dras a swyddi blaenllaw, fe gafodd brofiad.

Bu’n ffrind agos i deulu Ambrose Bebb fyth ers iddynt gyfarfod yng Nghyngres Geltaidd Kemper yn 1924, roedd ‘Anti Mai’ yn ymwelydd cyson ag aelwyd y teulu yn Llwydiarth, Bangor Uchaf.

Yng nghofiant Glyn Tomos i H.R. Jones mae Lowri Williams, merch Ambrose Bebb, yn rhoi disgrifiad byw ohoni:

Ar wahân i’w llygaid tywyll fyddai’n llawn chwerthin, ‘roedd Mai lawer iawn yn fwy ymlaciedig na’i chwaer. I blentyn, ymddangosai Mai yn hynod soffistigedig. I ddechrau, ‘roedd ganddi gar, ac ychydig iawn a feddai ar gar bryd hynny oherwydd y rhyfel, prinder petrol ac ati – yn enwedig merched! Gwisgai’n smart bob amser ac ‘roedd ganddi got ffwr foethus. Yn ôl arfer merched bryd hynny, ni thynnai’r het yn y tŷ, a byddai’n eistedd yn fodlon yn y gadair freichiau’n ysmygu ei Craven As, a’r mwg glas yn gwneud patrymau araf uwch ei phen, hithau’n gwrando ar beth oedd gennym ni’r plant i’w ddweud ac yn gwenu a chwerthin.

Magodd Mai brofiad o fod y merw y byd gwleidyddol, a throi ymysg cylchoedd uchelfannau cymdeithas Prydain yn Llundain. Ar ben hynny wrth i E T John sefyll fel ymgeisydd Llafur yn etholiadau cyffredinol 1922 ac 1923, fe gafodd Mai brofiad o redeg ymgyrchoedd etholiadol.

Yn y cyfnod cyn yr etholiad, daeth E.T. John dan bwysau gan arweinwyr y Blaid Lafur i sefyll fel ymgeisydd yn etholaeth Brycheiniog a Maesyfed. Roedd wedi gwneud hynny eisoes: yn Ninbych ar ôl y Rhyfel Mawr, yna fel ymgeisydd Llafur a Chenedlaethol yn Sir Fôn, a ddwywaith yn Sir Brycheiniog a Maesyfed. Colli a wnaethai bob tro. Cytunodd i sefyll unwaith eto, yn groes i ddymuniad ei ysgrifennydd preifat.

Tybiai Mai Roberts ei bod yn gam gwag i E.T. John roi coel ar addewidion arweinwyr y Blaid Lafur Brydeinig, a’i fod yn ei dwyllo ei hun y byddent yn rhoi hunanlywodraeth i Gymru pan ddeuent i ffurfio llywodraeth:

Y camgymeriad a wnaeth E.T.J. oedd rhoddi ei ffydd yn y Blaid Lafur. Cofiaf i Ramsay MacDonald (ac Arthur Henderson, yr Ysgrifennydd Cartref) ddod i weld Mr John yn ei gartref yn Llundain. Roedd E.T.J. eisoes wedi ymladd tair Etholiad i’r Blaid Lafur – safai fel ymgeisydd Llafur a Chenedlaetholwr Cymreig, a’r cwbl ar ei gost ei hun. Cytunodd i sefyll am y 4ed [sic] tro ar yr amod y byddai i’r Blaid Lafur, pan y deuai i ffurfio Llywodraeth, ddod a Mesur o Hunan Lywodraeth i Gymru o flaen y Senedd. Cytunodd y ddau ond ni fu iddynt gadw eu haddewid.

Croesawyd y ddau wleidydd i Warwick Square, cartref E.T. John yn Llundain, i frecwast. Gan fod gwraig John yn eu cartref yn Llanidan ar Ynys Môn, Mai Roberts gafodd y gwaith o weini ar y tri, ac felly bu’n dyst i’r ­hyn a ddywedwyd:

Neges y ddau aelod o’r Blaid Lafur oedd i ofyn i E.T.J. sefyll dros y Blaid am y trydydd tro ym Mrycheiniog a Maesyfed. Ei ateb oedd y buasai’n gwneud hyn ar un amod, sef, y byddai’r Blaid Lafur pan ddeuai i ffurfio Llywodraeth [yn] deddfu Mesur o Ymreolaeth i Gymru. (Cofiaf imi ysgwyd fy mhen ar E.T.J. oedd yn fy ngwynebu ar y bwrdd, ond yn ofer). Cytunodd. Beth ddigwyddodd – pan gallodd y B[laid] Lafur ffurfio Llywodraeth [yn 1929] gwrthododd R. MacDonald ystyried Ysgrifennydd i Gymru.

Roedd E.T. John, serch hynny, yn frwd dros sefyll fel ymreolwr o dan faner Llafur. Bu sefydlu Gwladwriaeth Rydd Iwerddon ar ddiwedd y Rhyfel Annibyniaeth yn 1922 yn ysbrydoliaeth iddo, a dadleuai y dylai Cymru fod yn aelod llawn o Gynghrair y Cenhedloedd.

Er nad oedd Mai yn cytuno gyda phenderfyniad ei chyflogwr i sefyll yn yr etholiad, arni hi y syrthiodd y baich o drefnu ei ymgyrch. Yr hyn sy’n drawiadol yw bod Mai wedi cael y gwaith o drefnu’r ymgyrch er nad oedd ganddi’r bleidlais ei hun. Oherwydd ni roddwyd y bleidlais i ferched o dan 30 oed tan 1928.

Bu Mai hefyd, yn rhinwedd ei swydd gyda E T John, yn gweithio gydag Undeb Cynghrair y Cenhedloedd  Cymru a sefydlwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Castell-nedd yn 1918. Ymgyrch fwyaf adnabyddus Undeb Cynghrair y Cenhedloedd  oedd cefnogi Apêl Heddwch Menywod Cymru yn 1923-24 pan gasglwyd enwau 390,000 o fenywod ledled Cymru mewn deiseb heddwch. Ac roedd Mai yn bresennol yn y cyfarfod i ffarwelio ag Annie Hughes Griffiths wrth iddi gychwyn ar ei thaith i’r America i gyflwyno’r Ddeiseb Heddwch i’r Gyngres yn Washington yn 1924.

ET John wnaeth ailsefydlu y Gyngres Geltaidd ar ôl y rhyfel Mawr a Mai hefyd gafodd y gwaith am y deng mlynedd y bu hi’n gweithio i John, o drefnu’r Gyngres Geltaidd, a thrwy hynny daeth i gysylltiad agos gyda rhai o arweinwyr mudiadau cenedlaethol yr Alban, Llydaw ac fwyaf arbennig, Iwerddon, lle cyfarfu a dod yn ffrindiau gyda llawer o Weriniaethwyr a chenedlaetholwyr y wlad honno mewn adeg gynhyrfus a chyffrous.

Cynhaliwyd Cyngres Geltaidd ym mis Medi 1924 yn ninas Kemper, yn Llydaw, ac yno fel y gellid disgwyl yr oedd un o hoelion wyth y Gyngres E.T. John, ynghyd a’i Ysgrifennydd Preifat, Mai Roberts. Yno hefyd yr oedd Ambrose Bebb un o aelodau’r Mudiad Cymreig wrth gwrs.

Yr oedd Mai eisoes yn gyfarwydd ag erthyglau Ambrose Bebb yn Y Faner, Y Darian, ac yn Y Geninen ac roedd yn eithaf amlwg o’r ysgrifau hynny ei fod yn Genedlaetholwr. Fel hyn y cofiodd am eu cyfarfyddiad cyntaf:

Cofiaf yn dda cyrraedd y Gwesty yn Quimper, a gweld dyn tal yn sefyll o flaen y lle tan yn Neuadd y gwesty. Nid oeddwn erioed wedi cyfarfod Bebb ac nid oedd gennyf yr un syniad pa fath o ddyn oedd yn gorfforol, byr ynte tal, tenau ynte tew? ond drwy rhyw reddf yn sydyn daeth y syniad imi mai Ambrose Bebb, oedd. Troais at E.T. John oedd y tu ôl imi a dwedais rhwng fy nannedd “rwy’n siwr mai Ambrose Bebb. ydyw hwn”. Cerddodd E.T. John yn syth ato gan ddweud “Ambrose Bebb ynte, E.T. John ydwyf i a dyma Miss Mai Roberts fy ysgrifenyddes, un o’ch edmygwyr mwyaf.” Roeddwn wedi dilyn erthyglau Bebb yn y Genhinen a’r Faner – bu dadl yn un o’r newyddiaduron Cymreig rhwng A.B. a’r Athro Morgan Watkins ar “Orfodi’r Gymraeg” a byddai y ddadl yn cael ei chario ymlaen rhwng E.T. John a minnau. Cyfeiriai ataf fel edmygwr mawr o Bebb am fy mod i yn ochri Bebb yn erbyn Morgan Watkin.

Yn naturiol meddai, roedd treuliodd y ddau ohonynt llawer o amser yn trafod mudiadau Cymreig a phroblemau Cymru, a “holi a holi am yr hyn oedd yn mynd ymlaen yng Nghymru. Soniodd Mai wrtho am fudiad HR yn y Gogledd, roedd hynny “y newydd gorau iddo gael o Gymru ers amser” meddai Bebb.

Yna mentrodd yntau ddweud wrthyf yn gyfrinachol (nid ydwyf yn amau na bu raid cofio y bu imi fynd ar fy llw na soniwn wrth neb am dano) P’run bynnag ar ôl fy holi a’m croes holi, mentrodd fy ngwahodd i ymaelodi a’r Mudiad Cudd. Dechreuais innau ei holi ef rwan. Bu hyn yn mynd ymlaen am rai dyddiau, a dwedodd wrthyf y byddai’n rhaid i aelod arall o’r Mudiad ddod i fy ngweld i wneud yn siwr mae’n debyg a oeddwn yn ddiogel i ymuno a Mudiad mor bwysig.

Ond nid oedd angen iddi betruso, meddai “rydych yn berffaith iach yn y ffydd”, gan ychwanegu y ceisiai drefnu i Saunders Lewis ei chyfarfod yn rhywle i’w derbyn yn gyflawn aelod.

Cysylltodd Bebb gyda Saunders Lewis i sôn am ddiddordeb Mai mewn ymuno a’r Mudiad, ac iddo ddisgwyl llythyr ganddi i’r perwyl hynny. Cafodd ateb ar ddiwedd Medi yn cadarnhau bod Mai wedi bod mewn cysylltiad.

Mi sgrifennaf innau ati. Gall fod yn aelod gwerthfawr dros ben.

Ym mis Hydref ysgrifennodd Saunders at Mai yn dweud y byddai _­yn darlithio yn Kings Cross yn fuan, ac estynnodd wahoddiad iddi fynd am ginio gydag ef bryd hynny.

Y peth nesaf oedd imi gael llythyr oddi wrth S.L. yn fy ngwahodd i giniawa ag ef yn un o Restaurants Llundain. (Fel y gwyr ei gyfeillion mae Saunders Lewis yn connoiseur ar fwyd a gwin ac fe gawsom wledd ardderchog). Ar ôl trafodaeth hir ar fath o ymreolaeth dwedais wrtho na fyddwn yn fodlon ar ddim llai na’r hyn oedd Iwerddon wedi ei gael sef Gwladwriaeth Rydd (Free State) ac mae dyna hefyd oedd agwedd E.T. John Derbyniwyd fi i Seiat y De.

Yn ystod ei chinio soniodd Mai wrth Saunders am y Mudiad yn y Gogledd “a cymerodd ddiddordeb mawr yn y newydd”. Ni wnaeth hi ymhelaethu fwy ar gynnwys ei sgwrs yn y tŷ bwyta yn Llundain, ond hawdd credu iddi sôn am ei hadnabyddiaeth o H R Jones a rhoi portread ohono i Saunders Lewis – ei gryfderau o ran diffuantrwydd ac ymroddiad a’i duedd i freuddwydio a delfrydu.

Beth bynnag am hynny, rywbryd rhwng yr hydref a’r Nadolig dychwelodd Mai i Wynedd i’w chartref yng Nglanrhydfadog “am ychydig seibiant” gyda’r bwriad meddai o “geisio anghofio pob dim am Gymru a’i phroblemau”. Nid dyna fel y bu serch hynny, “nid yn hir y parodd hyn – galwodd H.R. yng Nglanrhydfadog.”

Byddai croeso cynnes i H R ar aelwyd Mai a’i theulu bob amser, gyda’i mam yn rhoi “‘Amen’ i’w Syniadau Cenedlaethol. Yn ôl ei arfer y noson honno, fel pob tro arall y deuai ni soniai am ddim ond am y Fyddin Ymreolaeth.  Roedd yn llawn adroddiadau gwych am gyfarfodydd y mudiad newydd yn y Gogledd ac roedd y mudiad yn tyfu yn aruthrol a phobl yn ymuno wrth y cannoedd. Creu darlun delfrydgar nid twyllo ei hun oedd y trefnydd, ym marn Mai, “Nid dweud anwiredd oedd H.R. – roedd yn byw yn y dyfodol – yn breuddwydio gweld y miloedd o Gymry yn genedlaetholwyr.”

Yna cymerodd Mai y cam tyngedfennol a cheisio arwain H R i lawr y llwybr tuag at uno’r carfannau gwahanol. Felly heb sôn yn benodol am y Mudiad Cymreig, na’r ffaith ei bod hi’n aelod o’r mudiad, soniodd am y criw o genedlaetholwyr gweithgar yn y De.

Daeth i fy mhen yn sydyn ai tybed a oedd yn bosibl i ddod a’r ddau fudiad ynghyd ond ni allwn sôn am fudiad Cudd y De wrth H.R. ond fe ddywedais wrtho nad allai Mudiad Caernarfon ddim ffurfio Plaid a’i galw yn Blaid Cymru heb gael y De i mewn.

Cytunodd HR ond dywedodd nad oedd mewn cysylltiad a’r Cenedlaetholwyr yno.

Atebodd Mai drwy ddweud:

“Wel, mae’n siwr eich bod wedi darllen ysgrifau un o’r enw Ambrose Bebb yn Y Geninen…”

Oedd mi roedd.

Wel, meddwn, os oes Cenedlaetholwr o gwbl yng Nghymru y mae Bebb yn un. Ac mi roddaf enw un arall i chwi sydd yn ôl beth rwyf wedi ei ddarllen sef Saunders Lewis.

Cynigiodd y dylai HR ofyn i un ohonynt ddod i gyfarfod ei fudiad. Roedd Bebb wedi dychwelyd i Lydaw yn anffodus, meddai, ac roedd cenedlaetholwr arall amlwg yn y De, D.J. Williams yn byw yn rhy bell i deithio i’r Gogledd yn hwylus. Ond, meddai, “Beth am ofyn i Saunders Lewis?” gan ychwanegu ei bod yn credu fod ganddo gysylltiadau teuluol yn y Gogledd ac efallai y buasai yn derbyn. Cyfaddefodd Mai wedyn nad oedd ganddi’r syniad lleiaf am unrhyw gysylltiad rhwng Saunders Lewis a’r Gogledd, ac mai siarad ar ei chyfer yr oedd hi.

Er hynny, mae’n ddiddorol holi, ai cyd-digwyddiad oedd i Mai gynnig enw Saunders i H R? Am beth yn union fu’r ddau’n trafod dros y cinio amheuthun yn Llundain? A awgrymwyd ei bod hi’n sefydlu cyswllt rhwng mudiad y De a’r Gogledd? Neu ai syniad byrfyfyr ar ei rhan y noson honno oedd y peth.

Beth bynnag am hynny, rhoddodd gyfeiriad Saunders Lewis i H R Jones.

Wedi cymaint o gecru a stwna ymysg dynion y cynadleddau a’r mudiadau amrywiol Cymru, roedd merch Glanrhydfadog wedi gwthio cwch plaid genedlaethol unedig i’r dŵr.

 

Etholwyd Pwyllgor Cenedlaethol am y tro cyntaf hefyd ym Mhwllheli, a’r aelodau oedd Valentine, Saunders Lewis, D J Williams, HR Jones, Fred Jones, Moses Griffith, Iorwerth Peate, Prosser Rhys, Ben Bowen Thomas a Mai Roberts.

Roedd Mai Roberts i fod yn un o’r aelodau yn y cyfarfod sefydlu ffurfiol yng Nghaffi Maes Gwyn, ond cafodd ei dal yn Nulyn. Meddai:

Methais a chyrraedd Pwllheli erbyn Cyfarfod y boreu oherwydd imi fethu gadael Iwerddon cyn y nos, ond fe aethum i’r ail gyfarfod. Erbyn hyn roeddwn wedi clywed gan H.R. a Saunders Lewis bod y Blaid Genedlaethol wedi ei sefydlu. Os oedd hwn yn ddiwrnod mawr yn hanes Cymru i rhywun – mi roedd i H.R. Roedd yn wên o glust i glust ac yn brysur chwilio am aelodau ar faes yr Eisteddfod.

Oni bai am drefniadau teithio chwithig felly, mi fyddai merch wedi cael ei chydnabod o’r cychwyn fel un o’r hoelion wyth a sefydlodd Plaid Genedlaethol Cymru. Yn wir oni bai am Mai Roberts, mae’n bosib iawn na fyddai’r blaid wedi dod i fodolaeth ar yr adeg y gwnaeth o gwbl. Mai yn sicr oedd aelod cyntaf y Blaid, gan mai hi oedd y cyntaf i dalu ei thal aelodaeth a chael cerdyn ymaelodi gan H R Jones yn ystod yr wythnos honno ym Mhwllheli.

Bu Mai Roberts yn un o weithwyr mwyaf ymroddgar a diwyd y Blaid Genedlaethol yn y blynyddoedd cynnar. Gwasanaethodd fel aelod o Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol y Blaid am flynyddoedd, gan weithio’n ddiflino, weithiau ar draul ei hiechyd ei hun, dros yr achos.

Bu ei chwaer Priscie hefyd yn ymgyrchydd dygn dros y Blaid, fyth ers iddi gael ei darbwyllo i ymuno drwy wrando ar Lewis Valentine yn siarad mewn ysgol haf y blaid. Daeth Priscie yn un o hoelion wyth y Blaid yn Arfon am ddegawdau. Dywed Valentine bod teulu Glanrhydfadog, Deiniolen er yn eglwyswyr solet a defosiynol yn genedlaetholwyr pybyr. Roedd yr aelwyd yno meddai, “yn seintwar ac yn orffwysfa i weithwyr y Blaid” lle’r estynnwyd croeso brwd ar bob adeg.

Roedd ambell un o aelodau Plaid Genedlaethol Cymru ar lawr gwlad yn sicr yn gweld Mai a Saunders Lewis fel arweinwyr y mudiad, a hynny ar batrwm Gwyddelig. Ysgrifennodd Gwilym Williams, un o’r aelodau mwyaf gweithgar yn nyddiau cynnar y Blaid, gohebydd i’r Guardian a chyfaill mawr i Caradog Prichard, fod y ddau fel fersiynau Cymru o arweinwyr Sinn Féin: ‘Ond am Saunders – Arthur Griffith Cymru fydda i yn hoffi ei alw a fel y byddaf yn hoffi galw Mai Roberts yn Countess Markievicz.’ (Yn 1918 Constance Markievicz oedd y ferch gyntaf i gael ei hethol yn aelod seneddol i Dŷ’r Cyffredin, er na chymerodd ei sedd yn San Steffan oherwydd boicot Sinn Féin. Bu’n ymladd yng Ngwrthryfel y Pasg, bu’n weinidog Cabinet yn y Llywodraeth Ddarpariaethol ac roedd yn weithgar yn Cumann Na mBan yn ystod Gwrthryfel y Pasg, y Rhyfel Annibyniaeth a’r Rhyfel Cartref.)

Fel ysgrifennydd preifat i E.T. John, llywydd y Gyngres Geltaidd, roedd y gwaith o drefnu yn syrthio ar ysgwyddau Mai Roberts. Daeth i gysylltiad â Gweriniaethwyr a chenedlaetholwyr Iwerddon a dod yn gyfeillion gyda llawer ohonynt. Mai Roberts a drefnodd i HR Jones er enghraifft fynd i gynhadledd flynyddol Sinn Féin, yr Ardh Feis, yn ystod ei ymweliad. Mai oedd yr un â’r cysylltiadau yn Iwerddon ac roedd yn ymwelydd cyson â’r wlad.

Ar 1 Medi 1925 ysgrifennodd Mai at H.R. yn dweud ei bod yn ceisio gwneud trefniadau ar ei ran:

Rwyn anfon heddyw at gyfaill imi yn Nulyn i ofyn iddo a fydd ef yn debyg o fod yn Nulyn ymhen pythefnos neu dair wythnos. Os y bydd fe ofala efe am danoch ac fe gewch y cyfle mae’n debyg o gyfarfod De Valera ac eraill … Yr wyf yn myned drosodd fy hun wythnos i Gwener nesaf dros y Sul …

Y cyfaill yn Nulyn oedd gweriniaethwyr tair ar hugain oed o’r enw Frank Ryan – neu Proinsias Ó Riain, fel y llofnodai ei lythyrau.

Roedd Ryan yn prysur wneud enw iddo’i hun yn Sinn Féin a’r IRA fel llanc ifanc carismataidd a brwdfrydig. Ni chwaraeodd Frank Ryan ran yn y Rhyfel Annibyniaeth, ond pan holltodd Sinn Féin a’r IRA yn dilyn y Cytundeb Eingl-Wyddelig, ymunodd â charfan de Valera yn erbyn y Cytundeb. Ym mis Medi 1922, mewn brwydr gyda milwyr y Wladwriaeth Rydd, cafodd ei glwyfo, ei ddal a’i anfon i garchar Limerick. Cafodd ei ryddhau flwyddyn yn ddiweddarach, ac enillodd radd mewn Astudiaethau Celtaidd yng Ngholeg y Brifysgol Dulyn yn 1925. Yn y cyfnod hwn hefyd bu’n gweithio fel newyddiadurwr, golygydd ac argraffydd papurau newydd radical, a dringodd yn gyflym yn rhengoedd yr IRA. Yn ddiweddarach, pan ddechreuodd Rhyfel Cartref Sbaen yn 1936, arweiniodd Ryan fintai o Wyddelod i ymladd yn y Frigâd Ryngwladol. Cafodd ei anfarwoli yn nghân Christy Moore, ‘Viva la Quinta Brigada’, am y gweriniaethwyr o Iwerddon aeth i ymladd y ffasgwyr yn Sbaen.

Mewn llythyr yn ateb Mai ym Medi 1925, dywed Ryan y byddai cyfle i H.R. a’i gyfeillion gyfarfod ag arweinwyr y blaid gan gynnwys Austin Stack a de Valera ei hun:

Mae’n rhaid fod Mai wedi crybwyll y syniad o greu cysylltiadau rhwng y Blaid Genedlaethol a Sinn Féin oherwydd mae Ryan yn mynd ymlaen i grybwyll y posibilrwydd hwnnw, yn ogystal â dymuno’r gorau i’r blaid newydd yng Nghymru:

It is for you to decide whether it will further or hinder your course if you openly ally yourselves with our movement.

Any assistance in my power I will give willingly …

Well, Miss Roberts, Wales is making a good start. Once a people realizes that it wants liberty, that is half the battle. As far as us, here, we’re yet to make the majority stiffen and stand for full freedom. When that is done – the fight is won. But – we here will never reach the end heb ymladd!!

Yn ddiweddarach y flwyddyn honno, ar 28 Tachwedd, ysgrifennodd Ryan at Mai unwaith eto, yn ymddiheuro am oedi cyn ei hateb, ond, meddai, roedd pethau’n poethi iddo:

I was very much relieved to see that Armistice Day doings met with your approval – though I should have known beforehand that your approval would be certain …

Frankly, things are coming to a head, and lest the interruption of our correspondence should be misinterpreted, I am explaining things to you.

… God! how I wish for the old days of the Celtic Congress! Two dances, one visit to the Abbey, and two to pictures – that’s the sum total of my amusement since!

Y ‘doings’ ar Sul y Cofio yn Nulyn, a gafodd eu cymeradwyo gan Mai, oedd gollwng bomiau mwg a thanio ergydion yn ystod y seremoni yn St Stephen’s Green. Sonia Ryan hefyd am ymosodiad ar sinema yn y ddinas: ‘You have heard that a Cinema – “The Masterpiece” – was blown up here, lately’. Cyfeiriad yw hyn at ymgyrch yr IRA yn erbyn sinemâu yn Iwerddon oedd yn dangos ffilmiau y bernid eu bod yn imperialaidd. Y ffilm a gododd wrychyn gweriniaethwyr oedd The Battle of Ypres, oedd yn clodfori byddin Prydain. Cafodd bomio sinema’r Masterpiece, Talbot Street, gryn sylw ar y pryd – dinistriwyd tu blaen yr adeilad gan y bom, gan ddifrodi degau o dai eraill cyfagos.

Nid dyna oedd diwedd adroddiad Ryan am weithgareddau’r IRA, serch hynny. Mae’n gorffen ei lythyr trwy ddathlu dihangiad pedwar ar bymtheg o weriniaethwyr o garchar Mountjoy. Yn y cyrch i ryddhau’r carcharorion, gyrrodd chwech o aelodau’r IRA, yn gwisgo lifrai plismyn, at fynedfa Mountjoy a llwyddo i fynd heibio’r giatiau, dod o hyd i’r carcharorion a’u rhyddhau. Roedd y cyrch yn llwyddiant propaganda mawr i’r IRA ar y pryd, ac mae’n amlwg o eiriau Ryan ei fod wedi’i ysbrydoli gan y digwyddiad:

Nineteen Republican prisoners were rescued from Mountjoy Jail last night. Not a shot was fired. Men don’t escape from jail – usually – unless there’s important work to be done outside jail walls. The ‘Last Conquest’ is giving way to the ‘Last War of Independence’. It will be a long slow fight – but we must win!

Mae’n ddiddorol sylwi bod Ryan yn cymryd yn ganiataol fod Mai yn gefnogol i’r holl ymdrechion chwyldroadol hyn.

Roedd yn frwd dros fynnu cyfiawnder i ferched hefyd.

Yn 1928 rhoddwyd yr hawl i ferched rhwng 21 a 29 oed bleidleisio mewn etholiadau ym Mhrydain. Roedd Mai yn effro i’r angen i’r Blaid Genedlaethol geisio ymestyn ei hapêl at y merched ifanc hyn gan ysgrifennu yn Y Ddraig Goch:

Nac anghofier chwaith fod gan y Blaid hithau ei dyletswydd i’r merched ieuainc sydd yn dechreu ar eu  bywyd gwleidyddol. Iddi  hi  yr  mae’r fraint  o roddi iddynt wleidyddiaeth Gymreig  eu  dysgu  o’r  cychwyn i edrych ar faterion Addysg, Iechyd, Cwestiwn   y  Tai,  etc.,  o  safbwynt  Cymru ac nid o safbwynt Lloegr. Bydd rhaid i’r Blaid eu dwyn i fyny i ddeall yr hen draddodiad Cymreig o lywodraethu, eu hannog i  wneud  astudiaeth  o’r  cwestiynau  uchod fel y maent yn effeithio ar yr Cymry.

Nid rhoi addysg wleidyddol iddynt yn unig ddylai’r Blaid wneud, ond hefyd ymladd dros eu hawliau. Gan gyfeirio at y nifer uchel o famau ifanc oedd yn marw wrth roi genedigaeth, a marwolaethau plant ifanc, anogodd Mai y Blaid i beidio anwybyddu anghyfiawnder cymdeithasol o’r fath:

Nid mater i’r Blaid Genedlaethol ei anwybyddu ydyw yr nifer mawr o ferched sydd ym marw yn flynyddol ar enedigaeth plant a’r nifer plant sydd yn marw cyn cyrraedd pum mlwydd oed.

Pobl, ac yn benodol merched Cymru oedd cyfoeth gwirioneddol y genedl, meddai. Dadleuodd ymhellach bod angen cadw meddygon a nyrsys yng Nghymru i leddfu effeithiau anghyfartaledd cymdeithasol fel hyn, mewn neges sy’n dal i adleisio yng Nghymru heddiw, dywedodd:

Nid yn ei phyllau glo a’i chwareli y gorwedd cyfoeth cenedl ond ym iechyd y bobl, yn neilltuol felly ym iechyd y mamau. Rhaid inni drefnu bywyd ein gwlad fel yr gellir cadw ein meddygon a’n gweinyddesau gwybodus a disglair yng Nghymru ac nid bodloni ar iddynt fynd i Loegr a’r Alban.

Gwelir enghraifft bellach ar dudalennau’r Ddraig Goch o Mai yn amddiffyn merched rhag agweddau rhywiaethol. Yn Ionawr 1929 ymddangosodd llythyr dienw yng ngholofn ‘Cylch y Merched’ yn y papur, o dan y pennawd ‘Barn Llanc am ein Merched Ifainc: “Yn Hollol Ddi-Serch a Di-Ddychymig”’.

Yn y llythyr mae’r awdur yn lladd ar ferched Cymru yn ddidrugaredd, gan ddweud eu bod wedi cael ‘eu canmol gymaint nes troi eu pennau a buasai’n dda troi eu corn gyddfau bellach’. Mae’r awdur wedyn yn amlinellu sail ei farn:

Pa beth sydd gennyf yn eu herbyn? Wel, i ddechreu y maent y creaduriaid mwyaf diserch a welais i erioed. Y maent fel rhes o byst cerrig yn hollol ddiddychymig ac oer. Gwnant bopeth yn hollol beiriannol a diddychymyg. Ar ol gweld un ferch ifanc gellwch ddweud eich bod wedi gweld cannoedd, – y maent mor arswydus o debig i’w gilydd.

Wedyn mae’n mynd yn ei flaen i gwyno am eu dillad a’u harferion gwisgo colur:

Trwy fod yn annaturiol y mae’r merched ifainc yn wastraffus dros ben. Ni wnânt ddim allan o’i le mewn gwisgo eithr dilyn ei gilydd fel defaid. Wrth weld yr hen ddillad llaes anfoesol yn cael eu newid i’r ffasiwn newydd aethom i feddwl fod yr oes aur wedi gwawrio. Ond ewch allan a sefwch ar gongl stryd am hanner awr a dywedwch wrthyf mewn difrif a welsoch chwi ddillad hacrach a mwy diddychymig erioed …

… Eto meddyliwch amdanynt yn powdro. Y mae powdro yn beth ardderchog o’i wneud yn iawn, ond cyll ei holl geinder yn nwylo merched Cymru. Un o’r pethau cyntaf ddylai Senedd Cymru ei wneud yw pasio ddeddf i amddiffyn dynion, canys heddiw y mae ein strydoedd yn cael eu llenwi ag arogl powdr rhad sy’n ddigon i gwympo dyn.  

Diwedda’r truth gyda chŵyn bellach ynghylch defnydd merched Cymru o fratiaith Saesneg byth a hefyd:

… gwrandewch arnynt yn siarad a’i gilydd a Saesneg a glywch ganddynt. Llythyrau Saesneg a gewch ganddynt. (Maddeuwch imi am ddefnyddio’r gair ‘Saesneg’ canys mewn gwirionedd rhyw erthyl o beth yw eu hiaith ac nid Saesneg).

Kate Roberts oedd golygydd colofn ‘Cylch y Merched’, a’i gŵr, Morris Williams, oedd y llythyrwr dienw. Dichon mai pryfocio a cheisio ennyn ymateb oedd y bwriad, ond ac ystyried nofel anghyhoeddedig Morris, efallai fod ganddo agweddau rhywiaethol at ferched yn gyffredinol.

Os mai ysgogi ymateb oedd y bwriad, mi lwyddodd. Cafwyd llythyr gan rywun dan y ffugenw ‘Un Ohonynt’ yn ymateb i sylwadau difrïol y ‘llanc’. Roedd Mai Roberts, fodd bynnag, yn teimlo’n ddigon dewr i dorri ei henw ar waelod ei llythyr hi. Mae’n werth dyfynnu ei hymateb yn helaeth oherwydd ei fod yn dangos Mai fel merch ifanc fodern sydd am ymryddhau o amgylchedd biwritanaidd Cymru’r degawdau a fu.

… mi hoffwn ymdrin a’i gyhuddiad cyntaf, sef bod merched Cymru y ‘creaduriaid mwyaf diserch a diddychymyg a welais erioed’. Os ydyw merched Cymru yr hyn a ddywed eich gohebydd, yna yr wyf yn tueddu i feddwl mai’r awyrgylch Biwritanaidd yr ydym wedi ein dwyn i fyny ynddo sydd yn cyfrif am hyn. Dysgwyd ni erioed mai elfen bechadurus y dylem ei fygu ydyw rhyw, ac o ganlyniad lladdasom brydferthwch merch a’n gwneud ein hunain yn ‘greaduriaid diserch ac oer’.

Gwyr pob merch beth ydyw teimlo fel heulwen haf yng nghwmni ambell i ddyn, a bod fel darn o rew ym mreichiau un arall. Ydyw y mae yn bryd inni fwrw ein Piwritaniaeth ac edrych ar fywyd yn fwy naturiol.

Cyhuddiad nesaf eich gohebydd ydyw undonedd a hacrwch gwisgoedd Merched Cymru. Nid rhaid i neb synnu am hyn. Y syndod ydyw ein bod yn gwisgo cystal pan gofir ein dysgu er yn blant yn ysgol i feddwl bod prydferthwch yn rhywbeth i’w osgoi …

Nid y wisg sydd yn cyfrif cymaint (er bod yn anghenraid ar eneth wybod pa liwiau a pha ddull ar wisg sydd yn gweddu oreu iddi) ond y dull o wisgo’r wisg – dyna’r gyfrinach. Gwelwch ambell ferch gyda dillad hardd am dani yn edrych ‘yn neb’ fel y byddwn yn dweud, un arall gyda dillad rhatach yn edrych yn wirioneddol ddeniadol y dull y mae yn gwisgo a dwyn ei dillad.

Daw’r llythyr i ben gyda brawddeg led-goeglyd lle mae’n cynnig ‘cyngor neu ddau i’ch gohebydd’, gan ddweud wrtho: ‘peidied a rhoi i fyny yr ymchwil a pheidied a gofyn “am un fach eto”’. Heb dystiolaeth gadarn gall rhywun ond dyfalu, ond o ddarllen rhwng y llinellau mae’n hawdd credu ei bod yn gwybod yn iawn pwy oedd y ‘llanc’.

Ond roedd Mai Roberts wedi bod yn rhwydweithio yn Llundain yn ceisio darbwyllo cyn-Aelod Seneddol Aberafan, Jack Edwards, i ymuno.

Un o Lanbadarn Fawr oedd Edwards yn wreiddiol, ond cafodd ei fagu yng Nghastell-nedd gan fod ei dad yn weinidog gyda’r Annibynwyr yn y dref. Bu’n gwasanaethu gyda’r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn y Rhyfel Mawr gan ennill medal y DSO a’i ddyrchafu’n Lefftenant Cyrnol. Etholwyd ef yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol Aberafan yn 1918 ond collodd y sedd dair blynedd yn ddiweddarach i Ramsay MacDonald, a ddaeth yn Brif Weinidog Llafur.

Oherwydd roedd gan Mai, yn ôl Saunders Lewis, ‘wide acquaintance with people, tact and savoir faire’ – elfennau a’i gwnâi yn gaffaeliad mawr wrth genhadu ar ran y Blaid ymysg haenau uwch cymdeithas Gymraeg Llundain a thu hwnt.

Oddeutu 1928 gadawodd Mai ei swydd gyda E.T. John ar sail iechyd ond yn fuan ar ôl gwella dychwelodd i Loegr unwaith yn rhagor, y tro hwn i lenwi swydd ysgrifennydd i ‘r Arglwydd Brychdyn a bu’n gweithio am ddeng mlynedd o gartref yr arglwydd yn Doddington Hall, Nantwich.

Pan gyhoeddwyd bod Lewis Valentine i fod yr ymgeisydd cyntaf yn enw’r Blaid mewn Etholiad Cyffredinol ym mis Mai 1929. Yn ôl Lewis Valentine roedd ei chefnogaeth iddo ef ac i’r blaid yn ystod yr etholiad yn amhrisiadwy.

 Yn ôl Lewis Valentine, “wedi’r cyfarfod ym Mhwllheli newidiwyd holi ddull ein gweithgarwch yng Nghaernarfon a’r cyffiniau yn gymaint a Mr. H. R. Jones, trefnydd cyntaf y Blaid, Mai Roberts yn fwy na neb a’n goleuodd ni a’n cyfarwyddo ni.” Yn fwy na hynny yn rhinwedd ei gwaith gydag E T John yn roedd ganddi brofiad neilltuol mewn gwleidyddiaeth ymarferol:

Yr oeddem yn dibynnu arni am ddeunydd i’n hareithiau a hi oedd yn cribinio ffeithiau i ni ac ystadegau. Ynghyd a hynny yr oedd cylch ei hadnabyddiaeth yn eang iawn. Gwyddai pwy oedd pwy yng Nghymru, a gwyddai yn well na neb pwy oedd yn debyg o’n cefnogi, ac yr oedd hi yn adnabod y cnafiaid ym mywyd cyhoeddus Cymru.

Cofia Lewis Valentine am rinweddau mawr Mai Roberts yn nyddiau cynnar y Blaid.

… ac yn ei dull dengar, yr oedd yn dwyn perswâd arnom i ddal ati pan oeddym yn digalonni ac yn llaesu dwylo, ac yr oedd hi’n oleuni ac yn llawenydd ymhob pwyllgor a chynhadledd. A dyna ddawn oedd ganddi i nithio’r gwir a’r gau, a droeon fe’m harbedodd rhag cam gwag pan oedd ‘doethion’ yn rhoi drwg gyngor i ni.”

Mae hanesyn arall am Mai Roberts, a gofnodwyd gan Lewis Valentine, yn canfasio yn ystod etholiad cyffredinol 1931, pan safodd Saunders Lewis fel ymgeisydd y Blaid yn sedd Prifysgol Cymru yn dangos ei hagwedd ddi-ysgog wrth ymgyrchu.

Yr oedd, wedi cael addewid- gan rai o athrawon y Brifysgol i arwyddo ffurflen enwebu S.L., ac aethom ein dau i geisio ganddynt gwblhau eu haddewid.

Derbyniad oeraidd iawn a gawsom.

Na, nid oeddynt wedi addo dim, a dechreuasant gellwair. Yr oedd y tri yn honni bod yn Gymry da, ac un o’r tri. mewn ysmaldod efallai, wedi arddel mai ef oedd tad ysbrydol y Blaid. Nid oedd gennym siawns i ddisgwyl i neb ein hystyried o ddifrif ac nid oedd obaith am lwyddiant.

Dadleuais bod gennyf hawl i ddisgwyl eu cefnogaeth hwy o bawb, canys gweithio yn gwbl ofer yr oeddynt onid oedd parhad i’r genedl Gymraeg.

Pan ofynnais iddynt a oeddent yn barod i lofnodi torrodd Mai ar fy nhraws

“Na, Val,” meddai, “fe ddaethom ni yma i gynnig braint iddynt ac nid ydynt yn haeddu’r fraint,” ac allan a hi a minnau i’w dilyn.

Dau o’r tri academydd yma oedd R T Jenkins ac Ifor Williams, a fu ei hyn yn mynychu cyfarfodydd Caffi’r Queen’s yng Nghaernarfon. Nid yw’n wybyddus pwy oedd y trydydd.

Chwaraeodd Mai ran fechan yn y noson hanesyddol honno ar 7 Medi 1936 pan losgwyd yr ysgol fomio yn Llŷn. Ar ddechrau’r noson honno, gofynnodd J.E. Jones, Trefnydd y Blaid, iddi fynd i gadw cwmni i Nesta Roberts oedd yn byw gyda’i brawd O.M. Roberts, aelod amlwg o’r Blaid Genedlaethol, yn eu cartref yn Llanwnda.

Yn ôl O.M. Roberts, ni wyddai Nesta pam fod Mai wedi galw i’w gweld ac ni wyddai Mai ychwaith pam yr oedd hi wedi cael cais i fynd i’r cartref. Dywed bod y ddwy yn sgwrsio o flaen y tân tra bod J.E. ac O.M., a oedd wedi cytuno i gynorthwyo’r llosgwyr, yn y llofft yn chwilio am hen ddillad ac yn tynnu’r botymau a’r labeli oddi arnynt rhag ofn i rywun eu hadnabod.

Mae’n anodd iawn gen i gredu hyn – ydyn ni i fod i feddwl bod dau ddyn yn y 1930au yn tynnu botymau a labeli oddi ar ddillad tra bo dwy fenyw lawr llawr?! Barnwch chi!

Yn sicr roedd Mai yn llwyr gefnogol i’r weithred – ac o gofio ei chydymdeimlad gyda achos rhyfel annibyniaeth Iwerddon, dydy hynny ddim yn syndod.

Cafodd carchariad Saunders Lewis, Lewis Valentine a D.J. Williams yn Wormwood Scrubs am naw mis effaith fawr ar Mai, fel ar lawer o aelodau’r Blaid Genedlaethol. Bob mis yn rheolaidd, byddai Mai yn anfon bocseidiau o flodau iddynt, a golygai hyn dipyn i’r tri charcharor.

Yn rhyfedd, flynyddoedd yn ddiweddarach pan oedd Saunders bron yn ei wythdegau, gwadodd iddo erioed dderbyn blodau gan Mai. Honnodd fod swyddogion y carchar wedi cipio’r blodau os anfonwyd rhai, a gofynnodd pam nad oedd Mai wedi synnu na ddiolchodd iddi amdanynt.

Mae Glyn Tomos yn ei gyfrol ar H.R. Jones yn nodi bod Mai, yn ystod carchariad y tri, wedi sefyll mewn etholiad i Gyngor Sir Gaernarfon yn ward Llanddeiniolen Uchaf fel ymgeisydd Plaid Genedlaethol Cymru a hynny ym mis Mawrth 1937. Yn ôl cynnwys ei thaflen etholiad roedd yn amlwg ei bod yn gobeithio elwa ar aberth y tri a’r ymateb a i’w carchariad.

 Os yr etholir finnau cariaf ymlaen yn lleol yn yr un ysbryd ag y gweithredodd y Tri Chenedlaetholwr yn genedlaethol. Ni byddai angen aberth y gwŷr hyn pe bai aelodau o’r Blaid Genedlaethol ar y Cyngor Sir flwyddyn yn ôl. 

Aflwyddiannus fu ei hymgais i gael ei hethol serch hynny.  ond yn ei thaflen, ymddengys Mai fel gwleidydd profiadol blaengar gyda gweledigaeth glir: 

Fel Cenedlaetholwr defnyddiaf fy swydd, os etholir fi, i hyrwyddo y Cyngor Datblygu Diwydiannol Cymreig a allai fod yn Senedd Economaidd i Gymru; yn clirio slymiau ein gwlad, yn codi tai cymwys i weithwyr, yn gwella tir amaethyddol Cymru a throi y cors diroedd sâl yn gyfrwng gwaith i wŷr sydd yn segur yn groes i’w dymuniad eu hunain. Gallai Cyngor felly ofalu am farchnadoedd parod i’r diwydiant llechi a ddioddefodd yn fawr yn ystod y blynyddoedd diwethaf, a lle bu cyflogau a safon byw yn isel oherwydd diffyg trefniant marchnata cymwys.

Gyda’r maniffesto yna mi allai sefyll i’r Blaid ym mis Mai eleni gredaf i.

Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach fe’i penodwyd yn ysgrifennydd a threfnydd y Young Women’s Christian Association (YWCA) dros Gymru gan weithio o swyddfa’r Gymdeithas ym Mangor.

Parhaodd sêl Mai dros y Blaid hyd y diwedd, tan ei marwolaeth yn 1971.

Mae’n haeddu cael ei chofio fel un o ferched mwyaf allweddol hanes cynnar y Blaid. Merch fodern oedd hi, gyda meddwl gwleidyddol miniog ac ymarferol. Ac oni bai amdani hi go brin byddai’r blaid fel y daeth i fod yn 1925 wedi cael ei sefydlu.

Yn Neuadd y Plwyf, Llandaf, Caerdydd, Nos Wener 21 Tachwedd 2025, trefnwyd noson gan Gymdeithas Hanes Plaid Cymru i glywed Aled Eirug  yn trafod ei lyfr newydd am Dafydd Elis-Thomas gyda Vaughan Roderick.

 

 

Roedd yr holi yn graff a chafwyd ambell berl nad oedd wedi’i chynnwys yn y llyfr.

 

CYMDEITHAS HANES PLAID CYMRU
PABELL Y CYMDEITHASAU EISTEDDFOD WRECSAM
12.30yp DYDD IAU 7 AWST 2025

‘O Gymru Fydd i Blaid Cymru-Y Siwrne’
Ieuan Wyn Jones

Darlith sy’n ystyried effaith y cynnydd mewn ymwybyddiaeth genedlaethol
ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg ar sefydlu Plaid Cymru yn 1925

Sain y Ddarlith >

 

‘Tom Ellis oedd y pennaf a’r cywiraf gwladgarwr o blith Aelodau Seneddol cyfnod “Cymru Fydd” yn niwedd y ganrif ddiwethaf (19C). Yn anffodus, cymerodd yntau swydd yn ei blaid Seisnig, eithr bu farw’n fuan wedyn, flwyddyn cyn troad y ganrif. Parhai’n arwr yn y sir, yn ein hardal ni o leiaf, ac nid oedd ei hen gartref nepell o Felin-y-Wig. Safai llun mawr ohono uwchben ein silff ben tân yn y Foty Fawr, a thano ei eiriau, “Ysbrydiaeth a nod cenedl yw hunanlywodraeth.” Ei safiad tros Gymru a arhosai yng nghof ein hardal ni ac a drosglwyddwyd i ni’r plant.’

Dyfyniad o gyfrol J.E. Jones, Ysgrifennydd Cyffredinol Plaid Cymru 1930-1962: ‘Tros Gymru’, 1970, t.21.

Dechreuaf y ddarlith hon gyda dyfyniad o lyfr J.E. Jones am ei fod yn crynhoi meddyliau a theimladau rhai o arweinwyr cynnar Plaid Cymru, sef ystyried sefydlu mudiad Cymru Fydd yn 1886 fel rhagflaenydd y Blaid, a dysgu’r gwersi amlwg o fethiant y mudiad hwnnw. Y wers bwysicaf o ddigon oedd mai prif fethiant cenedlaetholwyr mudiad Cymry Fydd – a’i hymlyniad at y Blaid Ryddfrydol Seisnig a Phrydeinig – oedd ceisio gweithredu oddi mewn i’r blaid honno. Erbyn 1925 rhaid oedd sefydlu Plaid Genedlaethol Gymreig a honno’n gyfan gwbl annibynnol o unrhyw blaid arall. Meddai Griffith John Williams yn 1935 ‘Yr oedd hi’n hanfodol sefydlu Plaid Wleidyddol Gymreig’. Rhaid oedd i bob aelod arwyddo ymrwymiad i ddiweddu pob cysylltiad efo pleidiau gwleidyddol eraill yng Nghymru a Lloegr. 

Ond dwi’n rhedeg ychydig o flaen f’hun rŵan. Nid yn 1886 mae’r stori’n dechrau. Rhaid inni fynd yn ôl i 1847. Ar lawer ystyr mae’n flwyddyn dyngedfennol yn ein hanes fel cenedl, gan mai’r flwyddyn honno cyhoeddwyd Adroddiad i Gyflwr Addysg yng Nghymru ac a adnabuwyd yn fuan fel ‘Brad y Llyfrau Gleision’. Bwriad y sefydliad Prydeinig wrth sefydlu’r Comisiwn a arweiniodd at yr Adroddiad oedd i geisio gwneud y Cymry’n fwy teyrngar i’r wladwriaeth. ‘Roedd y ffaith fod mwyafrif y Cymry’n siarad Cymraeg ac yn mynd i’r capel yn arwain iddyn nhw fod yn genedl wrthryfelgar, a’u protestiadau yng nghyfnod y Siartwyr a therfysgoedd Beca yn dystiolaeth glir o hynny. Rhaid oedd dysgu Saesneg i’w plant, eu denu nôl at yr Eglwys Wladol a thrwy hynny sicrhau dos o ymostyngiad i’w meistri.

Mae darllen rhannau o Adroddiad y Comisiynwyr nid yn unig yn dangos mor glir eu diffyg dealltwriaeth o genedl y Cymry, ond yn dangos haerllugrwydd a’u hagweddau nawddoglyd at siaradwyr Cymraeg a’u hymlyniad at ymneilltuaeth ac Anghydffurfiaeth. ‘Roedd cyflwr addysg yng Nghymru yn hynod o wael, a diffyg cymwysterau’r athrawon oedd i gyfrif am hynny. Nid oedd cyflwr addysg i’r werin fawr well yn Lloegr, ond wrth gwrs mi roedd y naratif a fynnai’r Comisiynwyr yn golygu mai diffyg sgiliau Saesneg oedd i gyfrif fod pethau mor ddrwg yng Nghymru. Un enghraifft ymhlith llawer sy’n britho’r Adroddiad yw’r disgrifiad o’r athro yn ysgol Frutanaidd Llandderfel. Yr oedd yn deall Saesneg yn weddol dda meddent, ond fe siaradai ‘with a Welsh idiom and not always grammatically!’.

Yr oedd yr awydd i ddysgu Saesneg i’r Cymry, a hynny ar draul y Gymraeg yn rhedeg ochr yn ochor â’r awydd i’w dwyn yn ôl i’r Eglwys. Ond ‘roedd y ffordd yr aethpwyd ati i ddilorni anghydffurfiaeth yn sen ar foesau’r Cymry. Gellir crynhoi eu safbwynt drwy ddweud mai ffau o anfoesoldeb oedd y capeli a lle i hel merched a hel dynion oedd y seiat! Mi ‘roedd ymateb yr arweinwyr crefyddol, yr unig arweinwyr a feddai’r Cymry bryd hynny, yn unfrydol ac yn chwyrn yn erbyn yr ymosodiad ar y capeli. Fodd bynnag, cymysg ac weithiau’n llugoer oedd ymateb llawer ohonynt at yr ymosodiad ar y Gymraeg.

Rhaid cofio cryfder dylanwad y capeli anghydffurfiol ar y werin Gymraeg. Yn hanner cyntaf y C19 arweinwyr yr enwadau crefyddol oedd arweinwyr naturiol y genedl. Prin iawn iawn oedd y teuluoedd bonedd, y tirfeddianwyr mawr a’u tebyg a oedd ganddynt unrhyw ymlyniad at Gymreictod, y Gymraeg a hunaniaeth Gymreig. A hyd at 1840 nid oedd llawer o’r arweinwyr crefyddol yn fodlon ymhél a gwleidyddiaeth – yr oeddynt yn Dorïaid ac yn frenhinwyr. Ac yna daeth Brad y Llyfrau Gleision, a Lewis Edwards, Prifathro Coleg y Methodistiad Calfinaidd yn y Bala yn dweud yn 1848 fod angen anfon ‘Ymneilltuwyr egwyddorol i’r Senedd dros bob sir a phob bwrdeistref yng Nghymru.’

Yr oedd llawer o’r radicaliaid gwleidyddol ymhlith yr ymneilltuwyr yng ngharfan yr Annibynwyr yn hytrach na’r Methodistiaid. Gadawodd Gwilym Hiraethog y Methodistiaid gan ymuno efo’r Annibynwyr a gwelir ei radicaliaeth wleidyddol ar ei fwyaf amrwd yn Yr Amserau, papur newydd Cymraeg a sefydlwyd yn Lerpwl yn 1846. Digon bregus oedd ffawd Yr Amserau ar y dechrau, fel llawer o bapurau Cymraeg y cyfnod. Ond pan ddechreuodd Hiraethog gyhoeddi erthyglau ar ffurf dafodieithol dan y teitl ‘Llythyrau ‘Rhen Ffarmwr’ denwyd cynulleidfa o ddarllenwyr newydd. Yn yr erthyglau rhain ac yn yr erthyglau golygyddol taranai yn erbyn gorthrwm y landlordiaid a dechreuodd gefnogi mudiadau gwladgarol dramor. Y ddau brif ffigur a ddenodd ei sylw a’i gefnogaeth oedd Lajos Kossouth o Hwngari a Giuseppe Mazzini o’r Eidal.

Cafwyd Chwyldro yn Hwngari yn 1848 ac am gyfnod byr bu Kossouth yn Arlywydd y wlad, ond methiant fu’r chwyldro ac o hynny ‘mlaen bu’n ffoadur gan dreulio amser ym Mhrydain. Canmolodd Hiraethog ei ddewrder a’i ganmol am ei fod yn deall ‘egwyddorion gwir ryddid gwladol…’.

Ymwelodd Hwngariaid â Hiraethog i ddiolch iddo am ei gefnogaeth. Daeth Kossouth i Lerpwl yn 1851 gan annerch cyfarfod cyhoeddus. Er nad oes tystiolaeth uniongyrchol fod Hiraethog a Kossouth wedi cyfarfod, mae’n hynod debyg fod hynny wedi digwydd yn ystod yr ymweliad.

Ac yna down at gefnogaeth Hiraethog i Mazzini y cenedlaetholwr a frwydrai dros uno’r Eidal fel gwladwriaeth. Daeth Mazzini i Loegr hefyd fel alltud a ffoadur ar gyfnodau gan geisio cefnogaeth radicaliaid gwleidyddol i’w achos. Un mater a ddenodd sylw Hiraethog at Mazzini oedd ei ymosodiad ar Babyddiaeth, rhywbeth a blesiai’r Anghydffurfiwr radical i’r dim! Bu gohebiaeth rhwng Hiraethog a Mazzini yn 1861 ple diolchodd Mazzini am gefnogaeth y Cymry ac yn eu hannog i ddeisebu’r Senedd er mwyn dwyn pwysau ar Ffrainc i alw ei milwyr yn ôl o’r Eidal. Cefnogodd Hiraethog frwydr yr Eidalwyr dros eu hiawnderau a’u hannibyniaeth a cheir tystiolaeth bendant fod Hiraethog a Mazzini wedi cwrdd nifer o weithiau yn Lerpwl.

O ystyried cefnogaeth gref Hiraethog i Kossouth a Mazzini yn eu hymdrechion i sicrhau annibyniaeth i’w gwledydd, gellid disgwyl y byddai ‘run mor frwd dros hawliau tebyg i Gymru. Medrwn ddweud i sicrwydd fod ei gefnogaeth i’r Gymraeg yn hynod o gryf ac fe ddadleuai o blaid penodi barnwyr a fedrai’r Gymraeg i lysoedd yng Nghymru.  Ond ni cheir unrhyw gofnod ei fod wedi cefnogi rhyddid gwleidyddol. Ac yn wir nid oedd ganddo fawr o gydymdeimlad â brwydr y Gwyddelod am hunanlywodraeth. Yr oedd eu hymlyniad wrth Babyddiaeth yn rhwystr iddo. Yn hyn o beth dangosodd anghysondeb sylweddol, gan mai Pabydd oedd Kossouth!

A symud oddi wrth Hiraethog, gellir dadlau mae’r person cyntaf i gefnogi hawliau gwleidyddol i Gymru yn y cyfnod hwn oedd Thomas Davis y Gwyddel o dras Cymreig yn ei lyfr ‘Literary and Historical Essays’ a gyhoeddwyd yn 1846. Dadleuai o blaid ‘a local senate’ ar ffurf ffederal fel yn nhaleithiau’r Amerig. Rhaid oedd disgwyl i Michael D. Jones ac Emrys ap Iwan ac yn ddiweddarach Tom Ellis i godi’r faner a phwysleisio rhyddid gwleidyddol ochr yn ochr â’r frwydr dros y Gymraeg.

Bu tipyn o ddadlau rhwng Michael D. Jones ac Emrys ap Iwan ynglŷn â phwy ohonyn nhw oedd y cyntaf i bleidio hawliau gwleidyddol. Mewn llythyr a gyhoeddwyd yn Y Genhinen yn Ebrill 1892, adeg etholiad cyffredinol y flwyddyn honno, mae Emrys yn bendant mai fo a fathodd y term ‘ymreolaeth’ am y tro cyntaf ac ymhellach mae fo ‘oedd y cyntaf yng Nghymru i ddadlau dros y peth y mae y gair yn ei olygu’. Gall hawlio perchnogaeth o’r gair ‘ymreolaeth’, ond beth am ei honiad mai ef oedd y cyntaf i ddadlau’r achos?

Yn ei erthygl ar Grefydd, Cenedlaetholdeb a’r Wladwriaeth yng Nghymru rhwng 1840-1890 dywed R. Tudur Jones mai Michael D. Jones oedd tad cenedlaetholdeb wleidyddol fodern yng Nghymru. Gwelai Michael D. fod ‘na gysylltiad rhwng hunaniaeth cenedl a grym gwleidyddol. Er bod y rhan fwyaf o arweinwyr crefyddol y genedl yn ddigon hapus fod Cymru’n rhan o Brydain, ‘roedd Michael D. yn dadlau fod Cymru’n grŵp diwylliannol lleiafrifol ym Mhrydain, a’r Saesneg fel iaith y mwyafrif yn iaith ddominyddol. Er mwyn iddi barhau byddai’n rhaid i’r Gymraeg sicrhau statws swyddogol yn sfferau gwleidyddiaeth, addysg a’r gyfraith. Unwaith ‘roedd hynny wedi digwydd, hunanlywodraeth fyddai’r canlyniad yn hytrach nag annibyniaeth. Yn wir prin iawn, os o gwbl, yw’r cyfeiriad at annibyniaeth fel prif nod cenedlaetholwyr Cymreig yn y C19. Penllanw dadl Michael D. oedd y dylid ystyried Cymru, fel yr Iwerddon a’r India, fel trefedigaethau. Ef oedd y cyntaf yn ei gyfnod i weld yr angen i Gymru reoli ei adnoddau naturiol, dŵr a mwynau a’u defnyddio er budd y genedl. Byddai hynny yn creu gwaith ac yn arafu’r ymfudo cynyddol o Gymru i Loegr a thramor. Yn y C19 gwelwyd patrymau trafnidiaeth yn clymu Cymru fwyfwy wrth Loegr a thrwy hynny gwelwyd, yng ngeiriau Prys Morgan, ‘system o anghyfartaledd economaidd gan bwysleisio i’r Cymry fod ei heconomi yn un israddol, ac yn bennaf yn gwasanaethu anghenion Cyfalafiaeth Seisnig.’

Erbyn y 1870au gwelwyd twf mewn sentiment Imperialaidd yng Nghymru, a hynny’n cyd-fynd efo twf aruthrol yn y trefedigaethau Prydeinig a bri honedig y wladwriaeth ar y llwyfan rhyngwladol. Yn hyn o beth, ‘roedd Michael D. yn rhwyfo yn erbyn y lli. Ni welai fod yna unrhyw gysylltiad rhwng imperialaeth a chydnabyddiaeth o hawliau cenhedloedd. Yr oedd ganddo ddiffyg ymddiriedaeth ddofn yn y sefydliad gwleidyddol Prydeinig gan ddatgan mai’r bwriad oedd dileu’r genedl Gymreig yn llwyr. Er hynny yr oedd yn ymwybodol o ymostyngiad lawer o’r Cymry gan fod y berthynas rhwng Cymru a Lloegr yn anghyfartal a hynny yn ei dro yn arwain at agweddau o wrogaeth.

Yr unig ffigur amlwg arall a gytunai efo safbwynt lleiafrifol Michael D. oedd Emrys ap Iwan. Aelod o’r Methodistiaid Calfinaidd oedd Emrys, o’i gymharu â Hiraethog a Michael D. a oedd yn Annibynwyr. A phan honnodd Emrys mai fo oedd y cyntaf i ymgyrchu o blaid hunanlywodraeth anfonodd Michael D. lythyr ato gan awgrymu yn hynod o gynnil ei fod wedi dylanwadu – heb yn wybod iddo o bosibl – ar ei ddaliadau cenedlaethol!

Amddiffyn y Gymraeg oedd wrth wraidd cenedlaetholdeb Michael D. ac Emrys. Y ffordd hawsaf i’r wladwriaeth gymhathu’r Cymry i mewn i un genedl Brydeinig oedd i ddileu’r Gymraeg. Dyna wedi’r cwbl oedd wrth wraidd yr Adroddiad a adnabyddid fel Brad y Llyfrau Gleision ac wrth wraidd y Deddfau Addysg a fynnai mai Saesneg oedd unig gyfrwng addysg yn yr ysgolion. Pan sefydlwyd Prifysgol Aberystwyth yn 1872, nid oedd y Gymraeg ar y cwricwlwm yn y blynyddoedd cynnar, a’r Prifathro T. Charles Edwards yn aelod yng nghapel Saesneg Aberystwyth. ‘Roedd hyn yn tanlinellu agweddau rhai o aelodau blaenllaw’r enwadau crefyddol ar y pryd a rhai ohonynt yn credu fod y Gymraeg yn debyg o farw ymhen amser. Yn y cyfnod hwn felly ‘roedd Emrys a Michael D. yn enghreifftiau prin iawn o bobl yn dadlau o blaid ymladd i gadw’r Gymraeg, ei dysgu yn yr ysgolion, a’i gwneud yn iaith swyddogol yn y llysoedd. Pan ymddangosodd Emrys fel tyst mewn achos llys yn 1889, fe wrthododd roi ei dystiolaeth yn Saesneg a mynnu siarad Cymraeg. Bu cythrwfl yn y llys, ac er i’r ynadon fynnu ei fod yn rhoi ei dystiolaeth yn Saesneg gwrthododd wneud hynny. Gohiriwyd yr achos a phan fu i’r llys ail ymgynnull ‘roedd cyfieithydd yno. Ond gan fod y diffynnydd wedi syrthio ar ei fai, nid oedd angen tystiolaeth Emrys wedi’r cwbl. Er hynny, cafodd ei safiad gryn sylw yn y Wasg Gymraeg, â’r Faner yn gefnogol iddo.

Hyd at 1886, lleisiau prin oedd rhai’r ddau wron. A doedd na ‘run gwleidydd etholedig yn dadlau o blaid hawliau cenedlaethol. Er cymaint â wnaeth Henry Richard, yr Apostol Heddwch, dros Gymru wedi ei ethol dros Ferthyr yn 1868, ni phlediodd achos hunanlywodraeth. Ac er bod tô newydd o Aelodau Seneddol Cymreig wedi‘i hethol yn 1886, un ohonynt yn unig a wnaeth hunanlywodraeth yn un o’i brif amcanion yn ei daflen etholiad. Hwnnw oedd Tom Ellis a etholwyd yn 27 oed i gynrychioli Meirionnydd. Yn ei anerchiad i’r etholwyr, nododd 5 maes y byddai’n ymgyrchu trostynt;

• Ymreolaeth i’r Iwerddon
• Datgysylltiad yr Eglwys Wladol
• Gwell cyfundrefn addysg
• Diwygio’r deddfau tir
• Ymreolaeth i Gymru

Yn ystod ei gyfnod fel Aelod Seneddol gwelai’r tri phwnc, datgysylltiad, gwella’r gyfundrefn addysg a diwygio’r deddfau tir nid fel mesurau unigol, ond fel rhan o’r frwydr dros hunaniaeth Gymreig. O ble daeth hyn oll? Bu ym Mhrifysgol Aberystwyth rhwng 1875 ac 1879. Nid yno’n sicr, gan i’r Prifathro ei berswadio i ymaelodi yn y capel Saesneg yn y dref, a’r prif faterion yng nghymdeithas dadlau’r sefydliad oedd materion Prydeinig. Aeth i Rydychen yn 1879 ac yn ei ddyddiau cynnar yno, ‘doedd ganddo bron ddim cydymdeimlad ag achos y cenedlaetholwyr yn yr Iwerddon. Ond yn raddol bach, a thros gyfnod o bedair blynedd, aeth ei agweddau yn fwy radical a chenedlaetholgar.

Mae sawl rheswm i gyfri am hyn, ond cyfyngwn ein sylw i’r ffaith i syniadau Thomas Davis y Gwyddel a Mazzini ddod i’w sylw. Fel y gwelsom eisoes dadleuodd Thomas Davis o blaid ymreolaeth i Gymru yn 1846, a llais yn yr anialwch oedd yn y cyfnod hwnnw. Meddai Tom Ellis yn 1890, ‘Thomas Davis a Mazzini oedd fy nau athraw gwleidyddol a chenedlaethol’.

Pwy oedd Thomas Davis? ‘Doedd o ddim yn un o’r ffigurau mwyaf blaenllaw ymhlith mudiad cenedlaethol yr Iwerddon. Llenor a bardd oedd Davis ac un o olygyddion cyntaf ‘The Nation’ sef papur mudiad ‘Young Ireland’. Sefydlwyd ‘Young Italy’ gan Mazzini a’i gyfeillion ar gyfer cenedlaetholwyr yr Eidal ac fe sefydlwyd mudiadau cyffelyb led led Ewrop. Yr enw Saesneg ar Cymru Fydd oedd ‘Young Wales’.  Ysgrifennodd Davis farddoniaeth genedlaetholgar megis ‘A Nation Once Again’. Protestant oedd o gan ddadlau y dylid addysgu Protestaniaid a Chatholigion gyda’i gilydd ac o blaid y Wyddeleg fel yr iaith genedlaethol. Meddyg o Gymro oedd ei dad. Ceid ei adnabod fel cenedlaetholwr diwylliannol ac o blaid hunanlywodraeth gan ddadlau o blaid Senedd yn Nulyn ar ffurf ddatganoledig. Hawdd gweld sut y byddai Davis yn apelio i’r Tom Ellis ifanc, gan fod ‘na elfennau rhamantaidd a ddiwylliannol yn ogystal â deallusol i’w genedlaetholdeb yntau.

Person arall bu i’r Tom Ellis ifanc ddod ar ei draws oedd Gwyddel arall, sef Michael Davitt. Ymgyrchydd radical oedd Davitt, yn arbennig ar bwnc y tir ac yn un o sefydlwyr Cynghrair Tir yr Iwerddon. Fe’i carcharwyd yn 1870 ar ôl ei gael yn euog o fasnachu gynnau yn anghyfreithlon. Wedi ei ryddhau daeth yn siaradwr cyhoeddus poblogaidd gan ddadlau o blaid cenedlaetholi tir. Er ei fod yn gymeriad dadleuol yn y cyfnod, trefnwyd cyfres o gyfarfodydd cyhoeddus iddo yng Ngogledd Cymru yn ystod hanner cyntaf 1886. Trefnydd y gyfres oedd Michael D. Jones ac fe gynhaliwyd cyfarfod ym Mlaenau Ffestiniog ar 12 Chwefror. Croesawodd Tom Ellis y cyfarfod ym Mlaenau Ffestiniog mewn erthygl yn y South Wales Daily News. ‘Roedd 3,000 yn gwrando ar Davitt yn y Blaenau lle ddatganodd y dylai’r Cymry ethol aelodau seneddol gyda’r bwriad o gydweithio efo’r cenedlaetholwyr Gwyddelig dan arweiniad Parnell i ddiwygio’r deddfau tir yng Nghymru.

Bu peth gohebiaeth rhwng Davitt a Tom Ellis a’r naill a’r llall yn cefnogi mwy o gydweithredu rhwng cenedlaetholwyr yn yr Iwerddon a Chymru. Dyma’r adeg bu i Tom Ellis gyhoeddi erthygl eto yn y South Wales Daily News yn dadlau o blaid hunanlywodraeth. ‘Os ydi’r Iwerddon yn sicrhau hunanlywodraeth, onid ydio’n hen bryd i Gymru gael y grym i reoli ei materion ei hun?’ Cefnogodd ddulliau’r cenedlaetholwyr dan arweiniad Parnell i sicrhau eu hawliau.

Ac fel y gwelsom Tom Ellis oedd yr ymgeisydd cyntaf mewn etholiad i’r Senedd i gynnwys hunanlywodraeth fel rhan o’i anerchiad i’r etholwyr yn 1886. Ond mi ‘roedd o’n llais unig iawn pan etholwyd ef i’r Senedd yn y flwyddyn honno. Rhaid oedd ceisio lledaenu’r gefnogaeth yn ehangach ac o ganlyniad sefydlwyd mudiad Cymru Fydd hefyd yn 1886 a hynny yn Llundain. Y rhai a’i sefydlodd oedd Tom Ellis, yr hanesydd John Edward Lloyd, O.M. Edwards, Llewelyn Williams ac eraill.

Ei brif nod oedd gwneud yr achos o blaid hunanlywodraeth. Ond yr oedd agweddau diwylliannol i’r mudiad yn ogystal, a dyna oedd prif ddiddordeb O.M. Edwards mewn gwirionedd. Mudiad tu allan i Gymru oedd o yn ystod y blynyddoedd cynta’, a’r gangen gyntaf yn Llundain. Sefydlwyd ail gangen y mudiad yn Lerpwl. Dim ond yn 1891 a hynny yn y Barri sefydlwyd y gangen gyntaf yng Nghymru, a sefydlwyd eraill wedyn mewn rhannau eraill o Gymru, yn arbennig mewn ardaloedd ple roedd peirianwaith gan y Rhyddfrydwyr a lle ‘roedd yr ymneilltuwyr o’u plith yn gefnogol. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf o gylchgrawn y mudiad hefyd a enwid Cymru Fydd yn 1888. Y golygydd cyntaf oedd Thomas John Hughes neu ‘Adfyfyr’ ac ef a ysgrifennodd yr erthygl olygyddol gyntaf ym mis Ionawr 1888 gan ddisgrifio’r cylchgrawn fel un ‘cenedlaetholgar’. Ar y dechrau ‘roedd y cylchgrawn yn cynnwys erthyglau ar raglen y Rhyddfrydwyr Cymreig, pwnc y tir, datgysylltu’r eglwys a gwella’r gyfundrefn addysg yng Nghymru. Tueddai’r mudiad i gadw’n glos at amcanion diwylliannol ac addysgol hyd nes i Tom Ellis a Lloyd George a etholwyd yn dilyn isetholiad Seneddol yn 1890 roi min gwleidyddol iddo.

Rhwng 1886 a mis Medi 1890, Tom Ellis oedd prif arweinydd y ddadl o blaid hunanlywodraeth gan ysgrifennu erthyglau, traddodi areithiau a cheisio dwyn pwysau ar ei gyd-aelodau Rhyddfrydol i ddilyn ei arweiniad. Ond tir caregog iawn oedd yn ei wynebu. Yr oedd o’n llais unig ymhlith ei gyd-aelodau seneddol o Gymru. ‘Roedd yr hen aelodau radical Cymreig, pobl fel Henry Richard a G. Osborne Morgan, yn ddigon bodlon dadlau’r achos o blaid Datgysylltiad a diwygio’r deddfau tir, ond doedden nhw ddim yn hapus i bledio achos hunanlywodraeth.

Penderfynodd Tom Ellis fod yn rhaid iddo godi’r tempo a cheisio dwysbigo cydwybod ei gyd-aelodau. Aeth ar daith i’r Aifft ddechrau 1890 ple dioddefodd gyfnod o salwch difrifol. Bu yno am rai misoedd mewn ymgais i adfer ei iechyd. Yn Luxor ar ddydd Gŵyl Dewi cyhoeddodd yn ei ddyddiadur yr hyn a oedd yr arwydd cliriaf hyd hynny o’i faniffesto gwleidyddol. Ie, byddai angen ymladd o blaid datgysylltiad, gwell cyfundrefn addysg a diwygio’r deddfau tir. Ond er mwyn sicrhau unoliaeth y genedl, byddai angen Senedd, Prifysgol a Theml i Gymru.                                                                      

Ar ddiwedd y cofnod yn y dyddiadur, yn 31 oed, ac yntau yn ymwybodol y gallai ei fywyd fod mewn perygl meddai;

Dyma fy adduned heddyw – i weithio hyd angeu i ennill Unoliaeth i Gymru yn ystyr lawnaf y gair. Rhodded Duw nerth i mi i fod yn ffyddlon i’r adduned hon.

Diddorol yw ei ddyfyniad o ddau bennill o gerdd gan Shelley y bardd rhamantaidd. Ystyrir ‘The Masque of Anarchy’ fel y gerdd wleidyddol orau yn Saesneg ac fe’i hysgrifennwyd mewn ymateb i gyflafan Peterloo yn 1819. Gan mai dwy thema yng ngweledigaeth Tom Ellis ydi ‘rhyddid’ ac ‘unoliaeth’, gwelir y rhain yn gweu drwy waith Shelley. Pan gyfeiria at ‘Let the laws of your own land’ mae’n cydnabod hawl pob cenedl i gael ei threfn gyfreithiol ei hun a hynny’n seiliedig ar sofraniaeth genedlaethol.

Wedi i Tom Ellis gyrraedd adref, a’i gyfeillion ym Meirionnydd yn sylweddoli mor fregus oedd ei iechyd a’i fod mae’n siŵr yn brin o arian lansiwyd tysteb iddo. Codwyd swm sylweddol o arian, £1,075 (gwerth tua £150,000 heddiw) a’i gyflwyno iddo mewn cyfarfod arbennig yn y Bala ym mis Medi 1890.

Mewn ymateb i’r cyflwyniad traddododd yr hyn a alwodd ei fab T.I. Ellis yn ‘gyffes ffydd’ (Cofiant II, t.108). Hon oedd ei araith bwysicaf a’r mwyaf arwyddocaol o’i yrfa fel gwleidydd. Sylweddolai nad oedd sefydlu grŵp o’r Blaid Seneddol Gymreig yn 1888 ymhlith rhai o Aelodau Cymru, a hynny o dan gadeiryddiaeth Henry Richard, yn debyg o gyflawni llawer gan nad oedd unoliaeth barn ar y cwestiwn cenedlaethol.

Prif themâu’r araith oedd:

• Cyfeirio at Hanes Cymru, a phenderfyniad y genedl i sefyll dros ei rhyddid a’i hannibyniaeth;
• Sôn am y deffroad cenedlaethol yn y chwarter canrif flaenorol a hynny wedi ei gadarnhau ers 1886;
• Fod bywyd cenedl yn dibynnu ar weithredu gwleidyddol;
• Ein prif ddyletswydd yw i Gymru;
• Angen sefydliadau cenedlaethol, megis Prifysgol Cymru, Amgueddfa Genedlaethol, Llyfrgell Genedlaethol;
• Gweithio dros Ddeddfwriaeth wedi ei ethol gan ddynion a merched Cymru;
• Byddai Deddfwriaeth yn symbol o’n huniad fel cenedl, byddai’n llais i’n cenedligrwydd ac yn llenwi’n gobeithion fel pobl.

Nid oedd neb arall o blith aelodau seneddol Cymru wedi diffinio mor groyw beth oedd dyheadau cenedlaetholgar y to newydd o arweinwyr yn ystod y C19. Yn wir nid oedd Michael D. nac Emrys ap Iwan wedi darlunio dyheadau cenedlaetholgar mor glir. 

Dyma Tom Ellis felly yn gosod allan ei stondin, gan herio eraill i’w ddilyn. ‘Dyma ble rwy’n sefyll, pwy ddaw efo mi?’

‘Doedd o ddim yn obeithiol y byddai bonllefau o gymeradwyaeth i’w alwad. Meddai ar ddiwedd ei araith: ‘Nid dyma yw uchelgais pawb ohonom’.    

Er hynny, mi ‘roedd ambell un yn fodlon ymateb i’r alwad. Un ohonynt oedd Alfred Thomas, Aelod Seneddol Dwyrain Morgannwg. Mi ‘roedd o yn y cyfnod hwn yn agos at Tom Ellis ac wedi ymateb yn frwd i’r araith yn y Bala. Aeth ati gyda chefnogaeth Tom Ellis i gyflwyno mesur yn y Tŷ Cyffredin ar 15 Mehefin 1891 sef Mesur Sefydliadau Cenedlaethol (Cymru) gyda’r bwriad o sefydlu Swyddfa Cymru, Prifysgol Cymru, Amgueddfa Genedlaethol a Chyngor Cenedlaethol (Senedd). Fe’i cyflwynwyd ar gyfer darlleniad cyntaf ond ni aeth gam ymhellach. Fe’i cyflwynwyd yr ail waith ym mis Chwefror 1892 a dioddef yr un ffawd.

Cafwyd fwy o ymdrechion rhwng 1892 a 1896 i ail gynnau brwdfrydedd Cymry Fydd a hynny’r tro hwn dan arweiniad Lloyd George. Y cyfnod rhwng 1894 a 1896 sy’n bwysig fodd bynnag. Erbyn hyn, ‘mi roedd nifer o ganghennau Cymru Fydd wedi’u sefydlu yng Nghymru. Yn y cyfnod hwn gwnaed sawl ymdrech i uno Cynghrair Cymru Fydd a Chynghrair Rhyddfrydol y Gogledd er mwyn cael undod yn y ddadl o blaid hunanlywodraeth. Lloyd George a Thomas Gee oedd yn gyrru’r cais am undod gan fod Tom Ellis wedi cymryd swydd yn llywodraeth Gladstone. Y cam nesaf oedd ceisio uno’r Cynghreiriau yn y De a’r Gogledd. Bu sawl ymgais, ac fe gafwyd penderfyniad i’w huno ym mis Ionawr 1895. Ond nid oedd pawb yn hapus ar yr uniad, a’r pennaf o’r gwrthwynebwyr oedd David Alfred Thomas, AS Merthyr. Bu ef yn pendilio rhwng cefnogi amcanion Cymru Fydd a’u gwrthwynebu, ond yn y garfan elyniaethus y bwriodd ei goelbren yn y diwedd. Er bod rhai unigolion felly yn fodlon ymuno yn yr alwad am Senedd i Gymru megis Alfred Thomas, David Randell AS Gwyr, Herbert Lewis AS Bwrdeistrefi’r Fflint a David Lloyd George, rhyw leisiau ynysig oedden nhw mewn gwirionedd.

Ceisiwyd rhoi trefn ar yr ymgyrchu ganol 1895 drwy benodi Alfred Thomas yn Gadeirydd y Gynghrair Cenedlaethol a Beriah Gwynfe Evans yn Ysgrifennydd.  Fodd bynnag brau oedd ymlyniad llawer o gynrychiolwyr y De i’r syniad o Gynghrair Unedig ac fe ddaeth y cyfan i ben mewn cyfarfod a gynhaliwyd yng Nghasnewydd ym mis Ionawr 1896. Gwrthododd y cynrychiolwyr pob ymgais gan Lloyd George i sicrhau undod y Gynghrair Genedlaethol. Fe ddywedodd Robert Bird, llywydd Rhyddfrydwyr Caerdydd – a pherchennog cwmni distyllu tar glo – na fyddai Rhyddfrydwyr y De yn ildio i syniadau Cymreig!

Mae rhai haneswyr, ychydig yn arwynebol efallai, yn dod i’r casgliad syml mai rhwyg rhwng Rhyddfrydwyr gwledig Cymraeg eu hiaith a Rhyddfrydwyr trefol a dinesig Saesneg eu hiaith oedd prif reswm methiant Cymru Fydd. Ond fel y dadleua John Davies yn Hanes Cymru, mae ‘na fwy iddi na hynny. Ie mae ‘na wrthdaro rhwng y bywyd gwledig a threfol ond hefyd rhwng radicaliaeth, yn ymylu ar fod yn sosialaeth Tom Ellis a’r Lloyd George ifanc a cheidwadaeth arweinwyr y Rhyddfrydwyr yn ninasoedd y De. Byddai’r asiad rhwng radicaliaid y gogledd ac egin sosialwyr y De wedi bod yn gymhathiad llawer haws. Yn y pendraw, roedd ymlyniad Lloyd George ac eraill i’r Blaid Ryddfrydol yn gryf, a ‘doedd gwreiddiau syniadaeth Cymru Fydd ddim yn ddigon dwfn nac yn ddigon llydan i’w denu i’r gorlan honno yn llwyr. Er bod mudiad Cymru Fydd wedi llusgo ‘mlaen am flwyddyn neu ddwy yn dilyn ffiasgo Casnewydd, i bob pwrpas ‘roedd y cyfan ar ben. 

Er mai methiant fu ymdrechion arweinwyr Cymru Fydd, rhaid cydnabod hyd 1886 ‘doedd na neb, ar lefel seneddol, wedi bod yn ddigon dewr i godi achos Cymru fel hyn cyn hynny. Gwelwyd Tom Ellis fel arweinydd deallusol y mudiad, a Lloyd George yn ddiweddarach fel arweinydd ymgyrchol. Rhaid cofio hefyd mae gwrthblaid oedd y Blaid Ryddfrydol pan etholwyd Tom Ellis gyntaf, ac yn wir felly y bu am y rhan helaethaf o’i yrfa seneddol. Mae rhai haneswyr yn dadlau fod y blaid honno wedi cyrraedd ei huchafbwynt yn gynnar yn 1886, ac wedi iddi golli etholiad y flwyddyn honno, ni fu pethau ‘run fath. Cafodd ychydig o ail wynt yn nechrau’r C20 ond wedi i Lloyd George golli ei swydd fel Prif Weinidog yn 1922 yn yr anialwch gwleidyddol y bu hi wedyn.

I ba raddau fodd bynnag bu mudiad Cymru Fydd yn bont a arweiniodd at sefydlu Plaid Cymru yn 1925 ac a arweiniodd at sicrhau Cynulliad yn 1997 a Senedd yn 2011? A pham yr oedd cymaint o fwlch rhwng 1896 a 1925?

O edrych yn frysiog ar y 30 mlynedd, mwy neu lai, rhwng cyfarfod tanllyd ola’ Cymru Fydd a sefydlu’r Blaid, mae ychydig o bethau yn haeddu sylw. Un peth sy’n werth ei nodi ydi’r ddeddf i ddatgysylltu’r Eglwys wladol a sefydlu’r Eglwys yng Nghymru yn 1920. Mi gymrodd dros 70 o flynyddoedd i’r ymgyrch gyrraedd ei phenllanw, sy’n dangos pa mor anodd oedd sicrhau unrhyw newid o sylwedd drwy’r Senedd yn Llundain. O holl ymgyrchoedd cenhedlaeth Cymru Fydd, datgysylltu’r eglwys a sefydlu Prifysgol Cymru yw’r unig ddau a lwyddodd, er bod rhyw gymaint o welliannau wedi ei sicrhau yn y gyfundrefn addysg drwyddi draw, yn ogystal â gweld sefydlu Adran Gymreig oddi mewn i’r Bwrdd Addysg yn 1907 a Bwrdd Iechyd Cymru yn 1919. Penodwyd O.M. Edwards yn Brif Arolygydd Ysgolion yng Nghymru ac yntau’n brwydro dros sicrhau dysgu’r Gymraeg yn yr ysgolion. Fodd bynnag Saesneg oedd cyfrwng addysg yr ysgolion, yn enwedig ysgolion uwchradd. Yn y cyfnod hwn, sefydlwyd rhai sefydliadau cenedlaethol megis y Llyfrgell Genedlaethol a’r Amgueddfa Genedlaethol.

Dau enw sy’n werth sylw iddynt yn y cyfnod hwnnw ydi E.T. John a fu’n aelod seneddol Dwyrain Dinbych rhwng 1910 a 1918, a J. Arthur Price. ‘Roedd John yn genedlaetholwr brwd ac fe gyflwynodd fesur hunanlywodraeth yn y Senedd ym mis Mawrth 1914, ac wrth gwrs nid aeth y mesur yn bell iawn. Gwrthod ymuno â’r Blaid newydd yn 1925 a wnaeth John, gan gadw ei deyrngarwch i’r Blaid Lafur ar ôl gadael y Rhyddfrydwyr yn 1918. Er hynny mae J. E. Jones yn honni iddo droi at y Blaid ‘yn ei hen ddyddiau’. 

Bargyfreithiwr oedd J. Arthur Price ac fe ddaeth yn genedlaetholwr brwd gan ysgrifennu nifer o erthyglau ar Gymru i’r Genedl Gymreig, y Welsh Outlook a’r Ddraig Goch. Ysgrifennodd erthygl feirniadol iawn ar Tom Ellis gan ei gyhuddo o werthu ei egwyddorion wedi iddo gymryd swydd fel Chwip yn Llywodraeth Gladstone yn 1892. Er ei fod yn Uchel Eglwyswr, yr oedd yn gefnogol iawn i achosion Cymreig a bu’n gohebu efo Saunders Lewis.

Dylid nodi fod tair cynhadledd ar ymreolaeth wedi’u cynnal yn 1918, 1919 a 1922 ond ni ddeilliodd fawr ddim ohonynt. Cynhaliwyd Cynhadledd Llefarydd (Speaker’s Conference) ar ddatganoli yn 1919 ond ni chafwyd fawr o gytundeb ar y ffordd ymlaen efo’r Llefarydd yn cefnogi sefydlu Uwch Cynghorau yn unig i Gymru, yr Alban a Lloegr. Yn 1922, fe gyflwynwyd mesur i sefydlu Senedd Ddeddfwriaethol i Gymru gan Robert Thomas, Aelod Seneddol Wrecsam, ond methiant fu ei ymdrechion. Gyda llaw bu Robert Thomas yn AS Môn yn ddiweddarach.

A dyna ni’n dod at sefydlu Plaid Genedlaethol Cymru ym mis Awst 1925, gan mlynedd yn ôl i’r mis hwn. Gan mai llwyddiannau cymharol fach, er nad yn hollol ddibwys, oedd rhai Cymru Fydd a methiant ar y cyfan fu’r ymdrechion i ddadlau o blaid achosion Cymreig yn Senedd Llundain, ymwrthod â gwleidyddiaeth Brydeinig a wnaeth y blaid newydd. Er bod rhai, gan gynnwys J.E Jones, yn gweld Cymru Fydd yn fudiad rhagarweiniol, gweld yr angen i ymbellhau oddi wrth fethiannau’r mudiad oedd eraill.

Dangos pellter oedd bwriad Saunders Lewis drwy ddadlau y dylid torri pob cysylltiad â’r pleidiau Prydeinig. Ym marn Saunders, ni ddaethai ddim i Gymru drwy’r Senedd Seisnig. Meddai Lewis Valentine ‘Mae rhai yn mynnu bod y blaid newydd yn gyfystyr a’r hen blaid Ryddfrydol mewn ffurf newydd. Ond ni ellir ei wadu’n gryfach na dweud nad oes unrhyw gysylltiad rhyngddo a’r hen bleidiau’. Credai D.J. Williams na ddylai’r blaid fynegi safbwynt ar drafodaethau’r Senedd yn Llundain, meddai ‘Rwyf o’r farn na ddylai’r Blaid ymyrryd o gwbl ym materion y Senedd Seisnig’. Ac fel y cyfeiriais eisoes, meddai Griffith John Williams ‘Yr oedd hi’n hanfodol sefydlu Plaid Wleidyddol Gymreig’. Safbwynt cynnar ‘Sinn Feinaidd’ y Blaid newydd oedd na ddylid cymryd sedd yn San Steffan pe byddid yn ennill etholiad.

Fodd bynnag wrth i elfen o realpolitik dreiddio i ymwybyddiaeth y Blaid wedi etholiad 1929 – ac ymgeisyddiaeth Lewis Valentine denu 609 o bleidleisiau – fe ddechreuodd y polisi o arwahanrwydd lacio’i afael ac aelodau’r blaid yn mynnu y byddai’n rhaid mynd i San Steffan a chymryd y Senedd fel llwyfan i ddadlau achos Cymru. Ac fe welwyd teimladau fwy cymysg tuag at ymdrechion Cymru Fydd yn dechrau ymddangos. Yn wreiddiol, wfftio ymdrechion pobl fel Tom Ellis a wnâi Lewis Valentine yn nyddiau cynnar y blaid, a hynny’n fwriadol. Rhaid oedd creu pellter gwirioneddol er mwyn cyfiawnhau’r ddadl o blaid sefydlu plaid newydd, a dyna beth fyddem ninnau wedi’i wneud hefyd mae’n siŵr. Ond wrth i bethau setlo, fe newidiodd safbwyntiau rhai o’r aelodau cynnar. Fe adolygodd Lewis Valentine lyfryn a gyhoeddwyd gan Blaid Cymru yn 1956, sef Triwyr Penllyn. Cynnwys y llyfryn oedd tair pennod ar gyfraniadau Michael D. Jones, O. M. Edwards a Tom Ellis i fywyd Cymru. Yr awduron oedd Gwenallt, Saunders Lewis a Gwenan Jones. Gwenan Jones gyda llaw oedd y ferch gyntaf i sefyll mewn etholiad cyffredinol ar ran y blaid. Dywed Lewis Valentine am y llyfr ei fod yn un ‘i roddi tipyn o haearn yn y gwaed a thipyn o ddur yn ein hasgwrn cefn’ yn y frwydr yn erbyn boddi Capel Celyn.

Pan ddewiswyd Gwynfor Evans yn ymgeisydd y Blaid ym Meirionnydd ar gyfer etholiad 1945, gwelodd ei hun yn llinach Michael D. Jones, R.J. Derfel a Tom Ellis. Gwnâi’r Dydd, papur wythnosol yn ardal Dolgellau, gymhariaeth rhwng Tom Ellis a Gwynfor gan eu disgrifio fel ‘Dau ŵr ifanc ysbryd addfwyn a charuaidd ond cedyrn er hynny.’ Cymharodd Llwyd o’r Bryn safiad Gwynfor dros Gapel Celyn yn union fel safiad Tom Ellis dros ‘ferthyron’ Rhyfel y Degwm. Ond i roi safbwynt cytbwys o farn Gwynfor am Tom Ellis, meddai yn ‘Aros Mae’:

Hon (ei benderfyniad i gymryd swydd yn llywodraeth Gladstone) oedd y weithred unigol a wnaeth fwyaf i atal datblygiad plaid annibynnol Gymreig, ac felly rhwystro’r mudiad dros hunanlywodraeth.

Meddai wedyn:

Hawdd beio Tom Ellis yn awr, ond rhaid cofio nad oedd cenedlaetholdeb Cymreig ond ifanc pryd hynny, ac mai rhesymol oedd iddo gredu y gellid sicrhau enillion mawr i Gymru wrth weithio oddimewn i’r sistem.

Beth felly meddwn ni erbyn hyn oedd y cysylltiad rhwng mudiad Cymru Fydd a sefydlu Plaid Cymru yn y cyfarfod hwnnw ym Mhwllheli ar y 5 Awst 1925, gan mlynedd i echdoe? O ystyried geiriau’r rhai a oedd ym Mhwllheli yn 1925, fawr ddim. Eu bwriad nhw, bryd hynny, oedd creu cymaint o fwlch a oedd yn bosibl rhyngddyn nhw ac arweinwyr Cymru Fydd. Fel arall, sut y medran nhw gyfiawnhau sefydlu plaid annibynnol Gymreig a’r polisi gwreiddiol o wrthod gwneud dim a Senedd Lundain? Hyd y medraf i ei weld ni newidiodd Saunders Lewis ei farn am Gymru Fydd o gwbl.

Ond wrth i bethau ddatblygu, a Phlaid Cymru ddod yn blaid wleidyddol gyfansoddiadol dechreuodd y safbwynt newid. Os cymrwn ni eiriau J. E Jones, Lewis Valentine yn 1956 a Gwynfor ei hun, ‘roeddent yn derbyn fod sefydlu Cymru Fydd yn 1886, y mudiad cyntaf mewn canrifoedd i ddadlau am hunanlywodraeth i Gymru, am greu sefydliadau Cymreig a chynyddu’r ymwybyddiaeth o genedligrwydd ymhlith y Cymry, wedi creu’r amgylchiadau lle gellid sefydlu plaid Gymreig yn yr ugeinfed ganrif. Gan mai bregus oedd gafael Cymru Fydd ar y genedl, ac mai nifer gymharol fach o Aelodau Seneddol Rhyddfrydol oedd yn ei gefnogi mewn gwirionedd, ddim mwy na rhyw 5 ar y mwyaf, dim rhyfedd iddo fethu.

Ond o leiaf, mi roedd y drafodaeth wedi dechrau, a dysgu gwersi methiant Cymru Fydd oedd un o brif amcanion y Blaid newydd. Plaid a’i theyrngarwch i Gymru a heb gysylltiad â’r pleidiau Prydeinig oedd hi. Er mai bychan ac araf oedd ei thwf, yr hyn sy’n rhyfeddol amdani yw ei bod wedi cynnal ei bodolaeth am ganrif ac erbyn hyn, yn ôl rhai polau piniwn, o fewn cyrraedd i arwain Llywodraeth Cymru am y tro cyntaf.  

A fyddai Plaid Cymru wedi ei sefydlu yn 1925 pe na bai Cymru Fydd wedi dechrau’r drafodaeth? Cwestiwn amhosibl ei ateb wrth gwrs. Y cyfan dwi am fentro dweud ydi, bod syniadaeth a dylanwad Cymru Fydd wedi bod yn help i grisialu athroniaeth gynnar y Blaid, a chreu’r gofod i blaid newydd ddatblygu. A methiant Cymru Fydd roddodd iddi’r sicrwydd mai drwy sefydlu plaid annibynnol oedd yr unig ffordd