Araith Gwynfor – Aelod Seneddol – Lluniau y Ffotograffydd Tudur Owen
Winnie Ewing yn Nolgellau 1967
Vic Davies (Ymgeisydd Is-etholiad y Rhondda) gyda Winnie Ewing (Ymgeisydd Is-etholiad Hamilton)

Etholaeth Meirionydd yn diolch i Gwynfor Evans ar ôl Etholiad 1959


Cyfarfod Mabwysiadu Elystan Morgan 1964


Mae’r Ffotograffydd Tudur Owen, o Groesor, wedi cyflwyno cyfres o luniau yn dyddio nôl i 1964 i Gymdeithas Hanes Plaid Cymru. Ymhlith y lluniau mae Cyfarfod Mabwysiadu Elystan Morgan yn Ymgeisydd 1964. Dathliadau yng Nghynhadledd Plaid Cymru 1996 yn dilyn llwyddiant Gwynfor Evans yn yr Is-etholiad, ymgyrch Is-etholiad Caerffili 1968 ac ymgyrch Dafydd Wigley ym Meirionnydd 1970.
Dywedodd Dafydd Williams, Cadeirydd y Gymdeithas, “Mae’r casgliad yma yn ychwanegiad sylweddol i’r archif ac rydym yn falch fod gweithgarwch a bwrlwm cyfnod y 1960au i’w weld yn amlwg yn y lluniau.
“Difyr yw gweld wyneb Winnie Ewing a mintai o’n ffrindiau o’r SNP yn y lluniau, a hynny mewn sawl frwydr gofiadwy – arwydd o’r cyfeillgarwch rhwng ein dwy blaid ar hyd y blynyddoedd.
“Mae’n diolch yn fawr i Tudur Owen am gyflwyno’r casgliad.”

Aeth ugeiniau os nad cannoedd o aelodau o Blaid Cymru i’r Alban i helpu’r frwydr dros annibyniaeth. Fuoch chi yn un ohonyn nhw? Os felly oes gyda chi hanesyn bach i ni ei roi ar gof a chadw ar wefan Hanes Plaid Cymru (www.hanesplaidcymru.org)? Byddai croeso i nodyn byr i ddweud lle aethoch chi, rhyw anecdote a llun os oes un i’w cael. Danfoner at Dafydd Williams (daitenby@gmail.com).
Eisteddfod 2014 – Pabell y Cymdeithasau 2 am 3:30pm, Ddydd Mercher, 6 Awst
COFIO DJ AR Y MAES
Cafwyd cyfle i ddathlu bywyd un o awduron Cymraeg mwyaf nodedig yr ugeinfed ganrif yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanelli.
Traddodwyd darlith goffa ar fywyd D.J. Williams (1885-1970), llenor a chenedlaetholwr amlwg a aned ym Mhenrhiw, ym mhlwyf Llansawel, Sir Gaerfyrddin.
Yn un ar bymtheg oed aeth i chwilio am waith ym maes glo de Cymru, gan weithio dan ddaear cyn troi at y byd addysg a mynd ymlaen at yrfa lenyddol ddisglair.
Roedd yn genedlaetholwr brwd ac yn un o’r bobl a sefydlodd Blaid Cymru yn 1925. Ynghyd â Saunders Lewis a Lewis Valentine, fe losgodd yr ysgol fomio ym Mhenyberth a dioddef cyfnod dan glo yn Wormwood Scrubs.
Roedd cyflwr ariannol Plaid Cymru yng nghanol y 1960au yn echrydus, ac mae’n amheus a fyddai wedi gallu ymladd yr etholiad cyffredinol yn 1966 oni bai i D.J. werthu Penrhiw sef yr Hen Dŷ Ffarm yn ei gyfrol adnabyddus, a rhoi’r arian i Blaid Cymru.
Cynheliwyd y ddarlith ym Mhabell y Cymdeithasau 2 am 3:30pm, Ddydd Mercher, 6 Awst dan nawdd Cymdeithas Hanes Plaid Cymru. Y darlithydd oedd Emyr Hywel, sydd wedi ysgrifennu cofiant DJ, ‘Y Cawr o Rydcymerau’.
Yn enedigol o Flaenporth, Ceredigion bu Emyr Hywel yn brifathro Ysgol Tre-groes hyd at ei ymddeoliad. Astudiodd fywyd a gwaith DJ Williams ar gyfer gradd M Phil. ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth, a chyhoeddwyd sawl llyfr o’i storïau a’i farddoniaeth i blant.
Amcanion y Gymdeithas yw hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes sy’n ymwneud â Phlaid Cymru ac i ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925.
Cyswllt: Dafydd Williams (07557) 307667
Linc i’r ddarlith – D.J. Y Cawr o Rydcymerau – Hanes Plaid Cymru
Cynghorydd a thân yn ei bol
Bu farw Marian Morris aelod blaenllaw o Blaid Cymru ym Merthyr Tydfil ym mis Rhagfyr 2013.
Bu’n aelod ffyddlon o’r Blaid ers sawl blwyddyn, ac yn aelod o Gyngor Bwrdeistref Sir Merthyr Tydfil yn ystod y cyfnod pan oedd grŵp y Blaid yn llywodraethu dan arweinyddiaeth Emrys Roberts.
Am nifer o flynyddoedd gwasanaethodd ar Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol a bu’n Drysorydd Cangen Merthyr.
Yn ei deyrnged iddi ar ran Cangen Merthyr a Rhymni dywedodd Brian Thomas: “Des i fel sawl aelodau eraill i adnabod Marian gyntaf yn y 1970au pan ddaeth y Blaid yn rym gwleidyddol o bwys yny dref. Gydag aelodau eraill, fel Emrys, Dafydd Wigley, Gareth a Linda Foster, Gwyn Griffiths (fu er tristwch farw’n ddiweddar) a fy mrawd Geoff, llwyddodd i dorri gafael haearnaidd y Blaid Lafur yn etholiadau’r cyngor ym muddugoliaeth enwog 1979.
Roedd Marian yn ffrind annwyl i ni gyd a chawsom aml i bwyllgor cangen yn ei hystafell flaen gyda sawl cwpanaid o de, coffi a bisgedi. Gweithiodd yn ddiflino i’w Heglwys leol sef Eglwys Quar yn agos i’w chartref. Bu hefyd yn aelod o CND am flynyddoedd lawer.
Dylem oll fod yn ddiolchgar i Marian am ei chyfeillgarwch, haelioni ac am ei chariad at Gymru a’r iaith Gymraeg.”
Teyrnged Emrys Roberts
Mae gan Margret a minnau atgofion cynnes iawn am Marian o’n hamser ym Merthyr yn y saithdegau. Roedd hi’n fenyw dawel a diymhongar a chanddi gariad mawr at Gymru. Doedd hi byth yn chwilio am na sylw na chlod, ond yn hytrach yn chwilio am waith. Roedd hi’n weithwraig ymarferol benigamp ac yn benderfynol o wthio’r maen i’r wal. Roedd hi’n f’atgoffa yn aml am stori’r crwban chwedlonol a enillodd y ras yn erbyn yr ysgyfarnog.
Pan ddaeth Margret a minnau i Ferthyr, cawsom groeso mawr gan bawb (wel, nid pawb o’r cynghorwyr Llafur efallai!) a phawb yn addo pob math o gymorth inni. Ac fe gafodd y Blaid gymorth mawr gan nifer sylweddol o bobl. Ond, ysywaeth, yn y byd sydd ohoni nid pawb sy’n ei chael hi’n hawdd cadw eu haddewidion. Nid felly Marian. Os oedd Marian yn rhoi ei gair, roedd Marian yn gwireddu ei gair, ac yn cyflawni llawer mwy nag a addawyd.
Er yn dawel, roedd gan Marian haearn yn ei gwythiennau – yn ffyddlon, yn weithgar ac yn llawn dyfalbarhad. Diolch Marian am y rhinweddau hynny.
Mawr yw’n dyled i Marian
A haearn yn ei hanian;
Diflino dyfalbarhad
Er mwyn gweld rhyddid i’w gwlad.
PLAID CYMRU ETHOLAETH CAERFFILI
yn cyflwyno yr hanesydd
JOHN DAVIES
“Plaid Cymru y 50 Mlynedd Diwetha”
Aneurin Sports Bar
Penyrheol
26 Mehefin 2014
7.30
Mynediad £10 (yn cynnwys bwyd)
Tocynnau oddi wrth Huw Jackson huwjackson@msn.com 02920 864979
(Bydd yr arian yn mynd at Cronfa Etholiad Plaid Cymru Caerffili)
Ann Collins
19 41 — 2013
Bu farw Ann Collins cyn faeres Cyngor Sir Bwrdeistref Caerffili yn ei chartref.
Talwyd teyrnged I Ann gan Lindsey Whittle fu’n gydweithiwr ag Ann yn Ward Penyrheol.
Meddai Lindsey Whittle amdani “roedd Ann yn ffrind Annwyl a weithiodd yn ddiflino dros y gymuned y bu mor falch o’i chynyrchioli ers 1985.
Roedd pawb yn hoff ohoni a bu’r newyddion o’I marwolaeth yn gryn ergyd i Ysgol Gynradd Cwm Ifor ble bu Ann yn gyn Gadeirydd y Llywodraethwyr
Roedd Ann hefyd yn gadeirydd pwyllgor Achub y Plant yng Nghaerffili ac ar fin trefnu cyngerdd mawreddog I godi arian I ddathlu 60 mlwyddiant y sefydliad. Bu’n gefnogol I’r elusen ers 1969 a chymerodd y gaderyddiaeth llynedd.
Meddai Lindsey “Byddaf yn gweld ei cholli’n fawr ac mae fy meddwl gyda’r teulu ar yr amser anodd hwn. Roedd Ann yn berson rhyfeddol.
Dywedodd Colin Mann arweinydd grwp Plaid Cymru ar y Cyngor. “Roedd Ann yn berson hyfryd oedd yn trin pawb fel ffrind. Roedd hi gydweithiwr gwerthfawr iawn ac roedd parch mawr iddi gan oll o’r aelodau etholedig a swyddogion yn y Cyngor.
Gwasanaethodd ei chymuned dros nifer o flynyddoedd ac mae’r parch oedd iddi yn ei chymuned yn amlygu ei hun yn y ffaith iddi gael ei hail-ethol dro ar ol tro I gynrychioli trigolion Penyrheol, Trecenydd ac Energlyn.
Roedd Ann yn gefnogwr brwd o Undeb Credyd Plaid Cymru ac yn aelod ffyddlon o Gymdeithas Hanes Plaid Cymru.
Gwnaeth Ann waith cymeradwy yn cynrychioli y Fwrdeistref Sirol yn ystod y dyddiau y bu’n faeres ac is Faer. Bydd colled fawr ar ei hol, gan ei chyd bleidwyr ei ffrindiau lluosog yng Nghymdeithas Gefeillio Caerffili a’r Fro yma ac yn Llydaw ac ymysg y rhai mewn sawl Cymdeithas y bu’n aelod ohoni dros y blynyddoedd.
Mae’n gadael mab, John. Roedd ei ddiweddar wr Cyril hefyd yn gynghorydd gyda Phlaid Cymru a c mae ei chwaer Margaret Sargent yn cynrychioli Ward Penyrheol ar y cyngor.
COFIO LLYSGENNAD O BENARTH A GREODD GYSYLLTIADAU RHWNG CYMRU A LITHWANIARhoddwyd teyrngedau i aelod hirdymor o Blaid Cymru oedd yn Gonswl Mygedol Lithwania yng Nghymru.
Bu farw Anthony Packer, 74 oed, o Salisbury Avenue, Penarth, ar ôl brwydr yn erbyn canser y brostad yn Hosbis Marie Curie Caerdydd a’r Fro. Daeth tyrfa fawr i Eglwys Sant Joseff ar gyfer offeren i’r meirw ble clywodd y gynulleidfa am ei gyflawniadau lluosog, gan gynnwys nifer o straeon doniol.
Gŵr o gampau academaidd niferus, dyn teulu cariadus a storïwr o fri, roedd ganddo lu o ffrindiau a chysylltiadau. Roedd yn gymdeithasgar, hapus i gynnal sgwrs a hoff o ddadleu bod gwyn yn ddu, gyda golwg direidus yn ei lygad.
Un o’i brif gampau oedd creu cysylltiadau rhwng Cymru a Lithwania, wrth helpu sicrhau hunaniaeth ryngwladol i Gymru yn Ewrop. Credai y gallai hybu achos Cymru drwy geisio cydnabyddiaeth o Gymru, ei hiaith, ei diwylliant a’i nodweddion ac fel lle i wneud busnes ar lefel rhyngwladol. Yn benodol fe geisiodd ddatblygu cysylltiadau clos rhwng Cymru a’r gwledydd Baltaidd, ac fe oedd un o sylfaenwyr y Gymdeithas Faltaidd yng Nghymru yn 1991.
Chwe wythnos cyn datganiad unochrog Lithwania, arweiniodd ddirprwyaeth i’r wlad (ac eto yn 1993) i helpu’r awdurdodau ddatblygu system addysg a sefydliadau eraill yn rhydd o ddylanwad Sofietaidd.
Er bod y wlad yn dal dan reolaeth Moscow, ymwelodd â phencadlys Sajudis, y mudiad dros Lithwania annibynnol, gyda neges o gefnogaeth gan Blaid Cymru, nodyn syml o gefnogaeth a chydymdeimlad ag amcanion y mudiad, yr un cyntaf felly gan unrhyw blaid wleidyddol Brydeinig.
Y weithred herfeiddiol honno arweiniodd at gyfarfod a chyfeillgarwch nes ymlaen gyda Vytautas Landsbergis, Arlywydd cyntaf Lithwania annibynnol. Yn ystod ei amser yn Gonswl Mygedol, fe greodd gysylltiadau cryf rhwng prifysgolion yng Nghymru a Lithwania yn ogystal â threfnu ymweliad â Chymru gan Vytautas Landsbergis.
Perswadiodd Landsbergis i gyhoeddi ei hunangofiant, gan helpu ei gyfieithu, golygu a’i gyhoeddi. Yn ddiweddar derbyniodd Urdd y Seren Ddiplomataidd, gwobr uchaf Gwasanaeth Diplomataidd Lithwania, mewn cydnabyddiaeth o’i waith.
Ganwyd Anthony Packer yng Nghaerllion yn 1939 a’i fagu yn Hengoed. Cafodd ei addysg mewn ysgolion gramadeg ym Mhengam a’r Barri cyn astudio yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Caerdydd (Hanes), Coleg Cuddesdon, Rhydychen (Diwinyddiaeth), Ysgol Economeg Llundain (Gweinyddiaeth Gymdeithasol) a Phrifysgol Lerpwl (Gwaith Cymdeithasol Seiciatryddol).
Dechreuodd ei yrfa yn Llundain yn athro cyn dod yn weithiwr cymdeithasol seiciatryddol mewn ysbytai lleol. Nes ymlaen fe ddaeth yn Brif Weinyddwr Cymdeithas Lles teuluoedd ac yn Brif Hyfforddwr mewn cwnsela plant yn sefydliad byd-enwog Clinig Tavistock yn Llundain.
Dymunodd ddychwelyd i Gymru gyda’i wraig Ann a’u tri o blant (pedwar wedyn) a daeth yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Caerdydd. Ar y dechrau fe rannodd ei amser rhwng yr Adran Gwaith Cymdeithasol a’r Adran Addysg cyn symud ymlaen i weithio’n llawn-amser i’r Adran Addysg o 1984 nes iddo ymddeol yn 2001. Dysgodd Gymraeg iddo’i hun gan helpu hyrwyddo ei defnydd mewn addysg a gwaith cymdeithasol ledled Cymru.
Bu am bedair blynedd yn gyd-olygydd y cyfnodolyn academaidd, y Cylchgrawn Addysg Gymreig, ac am ddwy flynedd yn gadeirydd Adran Economeg a Chymdeithaseg gydag Urdd Graddedigion Cymru.
Gwasanaethai Anthony yn Drysorydd Bord Gron Ryngwladol dros Hyrwyddo Cwnsela (IAC-IRTAC) o 1983 i 1992. Bu hefyd yn ymddiriedolwr Canolfan Cymru dros Faterion Rhyngwladol a Thrysorydd a Dirprwy Gadeirydd Cymdeithas y Cenhedloedd Unedig yng Nghymru. Ef hefyd a gynrychiolodd Esgob Catholig Caerdydd ar bwyllgor llywio Fforwm 3 Ffydd y Deyrnas Gyfun.
Bu’n Llywydd Cymdeithas Gonsylaidd dros Gymru a’i hysgrifennydd am chwe blynedd, gan lywyddu dros ehangiad sylweddol a hyrwyddo’i hamcanion o hybu busnes a chysylltiadau diwylliannol rhwng Cymru a’r gwledydd a gynrychiolid gan ei 29 aelod.
Goroesir Anthony Packer gan ei wraig Ann, ei fam, Gleeda, ei blant Rhiannon, David, Cerian a Tomos, merched-yng-nghyfraith Frida a Sasha, meibion-yng-nghyfraith Tony a Geraint, a’i wyrion Kajsa, Oliver, Tomos, Elis, Alys, Annest, William a Steffan.