Rhobert ap Steffan 1947 – 2011

Rhobert ap Steffan

Robert ap SteffanYn oriau man dydd Mawrth yr 11eg o Ionawr collodd Cymru un o’i meibion mwyaf gwladgarol sef Rhobert ap Steffan.

Ganwyd Rhob ap Steffan yn Hove Sussex i rieni Cymreig sef y diweddar Barch Stanley a Mrs Muriel Hinton.  Cafodd ei fagu a’i addysgu yn Nhreorci Cwm Rhondda canolfan y pyllau glo a chanolfan ein brwydr oesol dros hunaniaeth gwleidyddol a diwyllianol.

Roedd yn berson afieithus, serchus a hawddgar, un a fwynheai gymdeithasu a thynnu coes ei ffrindiau a’i gydnabod niferus.  Ei bersonoliaeth gynnes a’i denodd yn naturiol at Glyn James aelod glew o Blaid Cymru ers y dyddiau cynnar.  Daeth Rhobert ac yntau yn gyfeillion oes ac ef a groesawodd Rhobert i’r Blaid.

Ymunodd a’r Blaid  yn y 60au cynnar ac oherwydd ei ysbryd gwrthryfelgar a’i ddadleuon diymwad ynglyn a iawnderau cenhedloedd i hunan benderfyniaeth, cafodd yr enw Castro ac felly y cyfeiriwyd ato’n hoffus drwy gydol ei oes.

Sbardunwyd ei agwedd wrthryfelgar tuag at wleidyddiaeth yn 1965 gan ddau ddigwyddiad allweddol – boddi pentref Capel Celyn a symyd ei thrigolion er mwyn cyflenwi diwydiant Lerpwl â dŵr Cwm Tryweryn.  Digwyddodd hyn er bod ffyrdd amgen hollol ymarferol yn bodoli i osgoi hyn ac er yr ymgyrchu brwd yn erbyn y penderfyniad a gwrthwynebiad unfrydol seneddwyr Cymreig.  Y digwyddiad arall oedd tirlithriad tomen lo ar ysgol Pantglas Aberfan yn 1966 gan ladd 116 o blant a 12 oedolyn, digwyddiad gredai Rhobert achoswyd drwy esgeulustod troseddol y Bwrdd Glo Cenedlaethol.

Yn 1966 ymwelodd â Dulyn i goffau 50 mlynedd Gwrthryfel y Pasg.  Yn 1969 cymerodd ran weithredol yn yr Ymgyrch Gwrth-arwisgo gan weld holl rwysg y pasiant yn ddathliad gweniaethol o dra- arglwyddiaeth un genedl ar genedl arall.  Roedd yn ffrind i Julian Cayo Evans ac arweinwyr eraill o Fyddin Rydd Cymru er na fu erioed yn agored gyfranog i’w gweithredoedd cudd.  Gwell oedd ganddo roi o’i sgiliau i drefnu protestiadau a  ralïau.

Blinodd ar hyn oll a’r pwysau a roddwyd arno oherwydd ei ddaliadau radical, a phenderfynodd adael y cyfan a chyflawni’r hyn fu’n uchelgais ganddo gydol ei oes sef dilyn taith y Mimosa  i’r Wladfa.  Wedi blwyddyn llawn anturiaethau ymysg y bobl leol groesawgar (un o’r anturiaethau hyn oedd cael ei gadw gan yr heddlu tra’n ffawd heglu drwy’r wlad ar amheuaeth o fod yn guerilla comiwnyddol!) dychwelodd i Gymru a’i Gymraeg yn llifeirio er iddo adael yn siaradwr uniaith Saesneg!

Ei gam nesaf oedd cymhwyso ei hun i fod yn athro ysgol.  Cafodd waith fel pennaeth Adran Gelf  yn Ysgol Gyfun Llanymddyfri a chael cryn lwyddiant.

Yng nghanol y 70au cyfarfu ar Faes yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghricieth â’i wraig Marilyn a fu’n gefn iddo gydol ei oes.  Ganwyd iddynt dri o blant, Iestyn, Rhys a Sioned.

Yn ystod ei yrfa, ac wedi hynny gweithiodd yn ddiflino yn cefnogi ymgeiswyr Plaid Cymru yn lleol ac yn genedlaethol.  Safodd ei hun sawl gwaith fel ymgeisydd ar y cyngor.  Ar wahanol gyfnodau o’i fywyd bu’n gefnogol i sawl mudiad teilwng arall, yn eu mysg Y Gweriniaethwyr, Cofiwn, a Chymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Rhobert, gyda’r gymuned yn gefn iddo, fu’r ysbrydoliaeth tu ôl i’r prosiect o gomisiynnu Toby a Gideon Petersen i greu cofeb mewn dur i Lywelyn ap Gruffudd Fychan sydd heddiw i’w weld ger olion Castell Llanymddyfri.  Llywelyn arweiniodd luoedd Harri’r iv ar gyfeiliorn pan oeddent a’u bryd ar ddal Owain Glyndwr.  Ei gosb oedd cael ei ddienyddio ar sgwar y dref ym modd erchyll y cyfnod o grogi, diberfeddu a chwarteru.

Yn dilyn yr un trywydd bu Rhobert yn aelod o Gymdeithas Owain Lawgoch.  Nôd y Gymdeithas oedd codi cofeb barhaol i Owain oedd yn or nai i Lywelyn ein Llyw Olaf ac a gai ei gydnabod gan Frenin Ffrainc fel Tywysog Cymru.  Wedi oes o ymladd i Frenin Ffrainc bradlofruddiwyd Owain gan Jon Lamb ar orchymyn  Rhaglyw Lloegr yn Montagne sur Gironde yn 1378.  Ceisiodd Owain hwylio i Gymru deirgawaith ond rhwystrwyd ei ymdrechion gan stormydd.  Bu’r ymgyrch i godi cofeb yn llwyddiant ac fe’i dadorchuddiwyd ger eglwys Saint-Leger ym Mortagne gan Rosemary Butler A.C.  Cadeirydd Cyngor Diwylliant y Cynulliad Cenedlaethol yn 2003.

Heb os bu cyfraniad Rhobert i achos Cymreigtod o fewn Plaid Cymru a thu allan yn amrywiol, a bron yn amhosibl eu rhestru.  Bu’n ganfaswr gwerthfawr i Adam Price A.S. ac i Rhodri Glyn A.C. a chyfranodd lawer i wleidyddiaeth ward Llangadog ,ble safodd ddwywaith fel ymgeisydd.  Rhobert oedd un o brif drefnwyr yr ymgyrch i annog pobl i anwybyddu ffurflenni censws 2001 gan nad oeddent yn cynnwys unrhyw flwch ar gyfer cenedlaetholdeb Gymreig.  Teithiodd Rhobert a’i wladgarwyr pybyr hyd a lled Cymru yn annog pobl i roi eu ffurflenni mewn arch i’w claddu “unrhywle” ar ôl eu trosglwyddo i’r Cynulliad Cenedlaethol.  Cafodd nifer o ffurflenni eu gwthio i’r arch ond ni erlidiwyd neb, ac yn censws 2011 ymddangosodd y blwch “Cenedlaetholdeb Cymreig” canlyniad yr ymgyrchu-efallai.

Wedi ymddeol cymerodd Rhobert ran bwysig yn sefydlu y cylchgrawn Cambria ac fe’i apwyntiwyd yn olygydd rhydd a chyda Henry Jones Davies, oedd ar y pryd yn olygydd a sylfaenydd y cylchgrawn y daeth y syniad o sefydlu gorymdaith Gwyl Ddewi yng Nghaerdydd.  Mae’r orymdaith erbyn hyn wedi tyfu gyda chynrychiolwyr o wledydd Celtaidd eraill yn cymeryd rhan.  Mae’n cystadlu’n ffafriol a Gorymdaith Padrig Sant yn Nulyn.

Gydol ei fywyd gwleidyddol bu gan Rhobert ddiddordeb mawr ym materion y gwledydd Celtaidd.   Ymwelodd yn aml â Llydaw, Cernyw ac Ynysoedd yr Alban, ble siaredid y Gaeleg, a chadwodd gysylltiadau diwylliannol a hwy.  Roedd a’i fryd ar ddychwelyd i’r Wladfa, ac yn 2008 gwireddwyd ei freuddwyd.  Trefnodd Mencap Cymru daith gerdded noddedig drwy Dde’r Andes i godi arian i’r elusen.  Roedd rhaid i bawb a gymerai ran godi fan leiaf £3,500 ond cododd Rhobert bron i £10,000.  Wedi’r daith arhosodd Rhobert yno a chyflwynodd Wyddioniadur Cymru oedd newydd ei gyhoeddi i lyfrgelloedd ac ysgolion fel rhodd i ddangos ei  ddiolchgarwch i bobl y Wladfa am ddysgu Cymraeg iddo.  Fel hyn y’i dyfynwyd ym mhapur lleol Caerfyrddin.

“Byddaf yno fel llys gennad answyddogol a byddaf yn ymdrechu i gryfhau’r cysylltiadau rhwng y Wladfa a’r Hen Wlad.  Treuliais flwyddyn yn Y Wladfa.  Gweithiais  ar Estancia fawr (ranch) ger Trefelin wrth droed yr Andes yng Nghwm Hyfryd ac o fewn ychydig fisoedd  r’on i’n siarad Cymraeg  – doedd dim dewis gen i, doedd neb yn siarad Saesneg!”

Hyd 2010, ni chollodd Rhobert unwaith, mewn 40 mlynedd y cofio blynyddol ar Ragfyr 11ed yng Nghilmeri am farwolaeth ein tywysog olaf  Llewelyn ap Gruffudd laddwyd gan luoedd Saesnig.

Roedd yn amlwg bod rhywbeth mawr o’i le pan  na throdd i fyny yn 2010. Fe, o bawb  oedd wedi gwneud cymaint i drefnu’r rali dros y blynyddoedd. Yr hyn na wyddai’r rhai  oedd wedi ymgynull ar y diwrnod arbennig hwn oedd bod Rhob wedi cael gwybod ei fod yn dioddef o fath ffyrnig o ganser ac mai mis yn unig oedd ganddo i fyw.

Cadw le i ni wrth y bar yn Nhir na Nôg Castro…. Mae colled fawr ar dy  ôl.

John Page a Gareth ap Siôn

Cofeb Rhobert ap Steffan
“Rhobert, gyda’r gymuned yn gefn iddo, fu’r ysbrydoliaeth tu ôl i’r prosiect o gomisiynnu Toby a Gideon Petersen i greu cofeb mewn dur i Llywelyn ap Gruffudd Fychan sydd heddiw i’w weld ger olion Castell Llanymddyfri.  “

John Page a Robert ap Steffan

gareth ap Sion a Robert ap Steffan

Dafydd Huws 1936 – 2011

DAFYDD HUWS 1936 – 2011

Teyrnged bersonol gan Dafydd Williams Dafydd Huws

Canol y chwedegau y cwrddais gyntaf â Dafydd Huws, a minnau newydd ymuno â chriw hwyliog Côr Aelwyd Caerdydd.  Dafydd oedd seren adran y tenoriaid, gyda’r gallu i ddarllen cerddoriaeth yn rhwydd, boed sol-ffa neu hen nodiant.  I rywun fel minnau oedd heb ei hyfforddi mewn cerddoriaeth roedd hi’n dipyn o wyrth ei weld yn canu emyn dôn ar y piano yn syth o sgôr sol-ffa. Roedd cwrdd â Dafydd wastad yn codi’r ysbryd.  Byddai ganddo bob amser stôr o straeon, ambell un am gymeriad o’r enw Trekarkis oedd yn rhaid eu hadrodd mewn acen bersain Grangetown.  Ef oedd y cyntaf i mi ei glywed yn canu ‘Cardiff born, Cardiff bred’.  Ac os o’wn i o gwmpas byddai perygl iddo sôn am y cyfnod y byddai’r ddau ohonom yn rhannu flat ac yn byw ar tships, gan hidlo’r sosban unwaith y flwyddyn i gael gwared â’r cacwn! Ond yn ogystal â ffraethineb roedd gwytnwch a phenderfyniad. 

Cyfunai dair gyrfa – seiciatrydd, amaethwr a gwleidydd.  Yn fuan ar ôl i mi ddod i’w adnabod, cymerodd y cam mentrus o gyd-brynu fferm Mynydd Gorddu yn ardal Bontgoch ger Aberystwyth, yn agos i’w filltir sgwâr.  Aeth criw ohonon ni yno sawl tro i aros yn y ffermdy.  Ychydig a gyfrannais at amaethyddiaeth Cymru ond dysgais lawer am fywyd cefn gwlad a gwella’r Gymraeg.  A lot fawr o sbort.  Hyfryd meddwl bod un o’i ferched Elen a’i gŵr Steffan bellach wedi ymgartrefu yno. Nid amaethu oedd prif yrfa Dafydd, er cymaint yr ymhyfrydai wrth berswadio rhyw hen beiriant i gael ail wynt.  Roedd yn seiciatrydd uchel ei barch, gan ddod yn Gyfarwyddwr Seiciatryddol De Morgannwg – swydd a olygai bwysau mawr a baich cyson.  Gweithiai o uned Tegfan yn ysbyty’r Eglwys Newydd.  Roedd bob amser yn brofiad mynd yno, fel y byddwn i ar waith y Blaid ryw awr ginio, a’i weld yn trafod ei gleifion a’i gyd-feddygon a’i staff gyda’i hiwmor a hynawsedd nodweddiadol.

Gyda’i ddawn gyfathrebu yn y ddwy iaith, doedd hi’n syndod yn y bydd iddo ymddangos yn rheolaidd ar y cyfryngau i ymateb i bynciau’r dydd yn y maes iechyd.  Roedd ei gariad at y Gymraeg, ei llen a’i thafodieithoedd amrywiol yn amlwg; a nes ymlaen fe ddaeth yn gyfarwydd â’r grefft o gynganeddu, gan ymddangos ar Dalwrn y Beirdd. Wrth reswm byddwn ni’n cofio Dafydd Huws y gwleidydd, neu efallai dylwn ddweud y Cymro a chenedlaetholwr o’i hanfod, gan fod gas ganddo rai agweddau o wleidyddiaeth.  Yng nghanol holl fwrlwm y chwedegau fe lwyddodd ei gymeriad allblyg i ddenu mintai frwd i weithio dros y Blaid; a’r canlyniad oedd ennill sedd gyntaf erioed ar Gyngor Dinas Caerdydd ym mis Mai 1969.  Mae gennyf gof byw o’r posteri melyn llachar oedd yn frith drwy ward Plasmawr, a’r orymdaith ceir gyda’r plant yn rhedeg ar ei hôl – a hefyd o’r cofnodion canfasio trylwyr a gadwyd gan DJ Davies, Tyllgoed a fu’n sail i fuddugoliaeth hanesyddol. Safodd Dafydd deirgwaith yn Ymgeisydd Seneddol Gorllewin Caerdydd – yn 1970 a ddwywaith yn 1974 – ac yna fe’i dewiswyd wedyn i  ymladd Ceredigion, sir ei febyd, yn 1979 (cafodd ei eni yn Kenya, ble gweithiai ei dad fel peiriannydd cyn dychwelyd i Gymru i sicrhau magwraeth Gymraeg i’w deulu.) 

Mae’r ffordd y cafodd ei berswadio i sefyll yng Ngheredigion yn dweud cyfrolau: roedd yn bell o fod yn awyddus, a’r hyn drodd y fantol oedd llythyr gan Gwynfor gyda’r diweddglo, ‘Derbyniwch hyn fel eich tynged’. Fel tynged hefyd y derbyniodd Dafydd barchus ac arswydus swydd Cadeirydd Plaid Cymru.  Rwy’n siŵr nad oedd yn awyddus i lywio’r pwyllgorau di-rif a’r cyfarfodydd anodd; ond dyna a wnaeth am bedair blynedd yn ystod cyfnod hesb yr wythdegau, a hynny gyda graen a gras, a phwyslais ar wneud yr hyn oedd yn ymarferol. Uwchlaw hyn oll roedd Dafydd y dyn teulu.  Cefais y fraint o fod ei was priodas, ac agorodd Rhian orwelion newydd iddo.  Bendithiwyd eu priodas â thair merch a dau fab, a byddai’n bleser ymweld â’u cartref cariadus yn Ffwrnes Blwm ar lethrau Mynydd Caerffili – man cynnal sawl barbeciw haf i’r Blaid ac ystordy i blacardiau etholaeth Caerffili.  Roedd Dafydd yn falch dros ben o’i blant a’i wyrion, a Rhian a hwythau yn gefn iddo yntau.

Roedd yn arloeswr wrth reddf, â diddordeb byw mewn gwyddoniaeth.  Iddo ef roedd amaethu’n gyfrwng i ddatblygu’r gymuned, ac fe welodd yn glir sut y gallai’r  rheidrwydd am ynni adnewyddadwy gyfrannu at sylfaen economaidd ein bröydd Cymraeg.  Fe frwydrodd yn galed yn erbyn sustem ganolig ei naws i alluogi cymunedau lleol yn hytrach na’r cwmnïau mawrion i elwa o ddatblygu melinau gwynt.  Mae’n chwith dweud nad oedd polisi Tan Wyth fawr o gymorth yn hyn.  Stori anhygoel oedd iddo deithio’r holl ffordd i gynhadledd ynni yn Aberdeen i gael gair wyneb yn wyneb ag un o brif swyddogion y Weinyddiaeth Amddiffyn oedd yn digwydd bod yn gyn-fyfyriwr yn Aberystwyth; a chael cadarnhad ganddo fod y gweision sifll wedi camddehongli agwedd y Weinyddiaeth Amddiffyn at wahardd melinau gwynt mewn ardaloedd hedfan isel. Ar yr un diwrnod â’r daith i Aberdeen saith mlynedd yn ôl fe sylwodd am y tro cyntaf yr arwyddion cyntaf o’r afiechyd angheuol y brwydrodd mor ddewr yn ei erbyn. 

Bydd llawer yn cofio’r rhaglen hynod Beti a’i Phobl pan drafododd y frwydr honno yn gwbl agored, gan osod gweledigaeth a chredo unigryw.  Rwy’n dal i deimlo fod oes Dafydd wedi dod i ben yn llawer rhy gynnar.  Roedd ganddo gymaint i’w gyfrannu o hyd.  Ond mae Cymru’n wlad well oherwydd ei fywyd.

Glyn James 1922 – 2010

Teyrnged i Glyn James

Mae Llywydd Plaid Cymru, Jill Evans ASE wedi datgan ei thristwch mawr yn dilyn marwolaeth Glyn James o’r Rhondda.

Glyn JamesYn enedigol o Langrannog, daeth Glyn i’r Rhondda i weithio ym Mhendyrys ac yna i lofeydd Lady Windsor. Safodd am y tro cyntaf mewn isetholiad yn Ystrad Rhondda yn 1959, gan golli o 4 pleidlais yn unig. Daeth dros y siom o golli drwy ennill sedd gyntaf Plaid Cymru yn y Rhondda yn y flwyddyn ddilynol. Cafodd ei ail-ethol sawl gwaith a daeth yn Faer y Rhondda.
Roedd Glyn yn gynghorydd fyddai’n ymgyrchu. Cadwynodd ei hun i ysbyty Llwynypia mewn protest i gadw gwasanaethau; dringo ar ben to swyddfeydd y cyngor i alw am fwy o wasanaethau ar gyfer y Rhondda Fach; ac fe ddarlledodd ar ei orsaf radio anghyfreithlon, ‘Radio Cymru Rydd/Radio Free Wales’ fferm Pen-rhys Isaf. Safodd am y Rhondda sawl gwaith mewn etholiadau cyffredinol a chaiff ei gofio hefyd am ddraig a anadlai fwg ar gefn lori oedd mor nodweddiadol o’r modd byddai’n cyfleu ei neges.

Dywedodd Jill Evans,
“Roedd Glyn yn gyfaill agos ac yn gydweithiwr yn y Blaid. Roedd yn brif ffigwr yn y Rhondda ac ym Mhlaid Cymru ac yn wir ysbrydoliaeth i fi. Carai’r Rhondda a Chymru yn angerddol a byddai ei frwdfrydedd yn cael ei adlewyrchu yn ei ymgyrchoedd lliwgar a chyffrous. Byddai byth yn rhoi stop ar ei ymgyrchu. Fe oedd yr optimist tragwyddol na wnaeth amau fyth na fyddai Cymru yn ennill ei rhyddid. Hwn yn fwy na dim, fydda i yn ei gofio am Glyn ac a fydd yn parhau i ysbrydoli cymaint ohonom ym Mhlaid Cymru am flynyddoedd i ddod. Roedd yn ddyn mawr ac arbennig a byddaf yn ei golli ac yn gweld ei eisiau’n fawr iawn. Hoffwn gynnig ein cydymdeimlad dwfn i Hawys a’r teulu ar ran Plaid Cymru.”

 

2010 Glyn James

Stephen Griffith 1908 – 2010

Teyrnged i Stephen Griffith

Ganwyd Stephen Griffith yn 1908 ym Mlaenau Ffestiniog,  ardal y chwareli llechi yng Ngogledd Cymru.  Bu farw yn ei gartref yn Neyland ar y 12 Rhagfyr yn 102 oed yng ngofal ei deulu.

Stephen GriffithAeth i brifysgol Bangor i astudio Ffiseg a dyfarnwyd MSc iddo yn 1958 am ei waith ystadegol a dadansoddiad o’r rhesymau dros fethiant mewn ysgolion Gramadeg.  Treuliodd ei yrfa fel athro Ffiseg yn Henffordd, Swydd Buckingham ac o 1949 yn Sir Benfro. Yn 1942 priododd a Clemency  a ganwyd tair merch iddynt, Dilys ,Margaret ac Enid.  Fel gwrthwynebydd cydwybodol a heddychwr brwdfrydig, bu’n yrrwr ambiwlans yn ystod yr ail ryfel byd ac ar ôl y rhyfel ymunodd ef a Clemency â’r Crynwyr.  Yna daeth yn aelod o Blaid Cymru ac yn gyfaill i’w gyd Grynwr Waldo Williams.  Bu’n gefnogol i Waldo yn ei ymgyrch dros fod yn ymgeisydd Plaid Cymru yn Sir Benfro’r 50au.

Yn ystod ei ddyddiau yn Ysgol Ramadeg Penfro bu ef a’i gyfaill mawr a’i gydweithiwr Islwyn Griffiths, gyda chymorth pobl eraill yn rhedeg Gwersyll Rhyngwladol am bythefnos bob Haf am bymtheg mlynedd yn olynol.  Roedd hon  ar gyfer myfyrwyr tramor ac eraill oedd yn astudio ym Mhrydain.  Roeddynt yn awyddus i feithrin dealltwriaeth a pherthynas dda rhwng y gwledydd a gynrychiolid.  Ar ôl ei ddyddiau ysgol ym Mhenfro gwirfoddolodd i addysgu Ffiseg mewn ysgol yn Ghana fel cyfraniad i’r trydydd byd.  Wedi hynny bu’n dysgu Gwyddoniaeth, Mathemateg a Chymraeg yn lleol.

Y degawd dilynol oedd ei fwyaf ffrwythlon cyn belled ag yr oedd ei gyfraniad llenyddol yn y cwestiwn.  Roedd yn awdur 7 cyfrol a 5 o’r rheiny yn y Gymraeg.  Roedd yn Eisteddfodwr brwd ac fel teyrnged i’w waith llenyddol yng Nghymru derbyniodd y wisg wen  Yn Eisteddfod Genedlaethol y Rhyl yn 1985.

Roedd ganddo amryw o ddiddordebau, yn cynnwys cadw gwenyn,  rhwyfo yn ei gwch bach ar ddyfrffyrdd y Cleddau, gwylio rhaglenni teithio ar y teledu a darllen llyfrau Cymraeg.  Ymhyfrydai yn y pwll bach yn ei ardd gyda’i brogaod, lili’r dŵr, a’i ffynnon solar.  Brwydrai yn erbyn y cythreuliaid bach ar ei gyfrifiadur!  Roedd yn frwd dros yr amgylchedd ac roedd wedi gosod paneli solar ar ei fyngalo yn Neyland.

Yn ei flynyddoedd olaf gwelid ef ar ei sgwter ar gyfer yr anabl.  Cyn belled ag y gallai cymerai ddiddordeb mawr mewn bywyd a materion y dydd.

Cynhaliwyd ei angladd ym Mharc Gwyn ar y 17 Rhagfyr 2010 ac mewn Cyfarfod Coffa iddo yn Nhŷ  Cwrdd y Crynwyr yn Priory Rd Aberdaugleddau Sadwrn y 29 Ionawr 2011 diolchwyd am ras Duw ym Mywyd Stephen Griffith.

Terry O’Neill

TERRY O’NEILL

Bu farw Terry O’Neill, un o golofnau achos y Blaid am dros ddeugain mlynedd, ar Fai y 14eg , 2010.

Teyrnged Owen John Thomas

Terry O'NeillRoedd Terry yn un o arwyr y Blaid –  yn aelod gweithgar ers 1969, pan ymunodd ef a’i frawd Dennis yn ddiarwybod i’w gilydd yn ystod yr un wythnos. Yn llythyrwr penigamp, byddai’n cyfrannu sylwadau craff ar faterion cyfoes drwy golofnau’r Echo a’r Western Mail.

Un o’i hoff ddiddordebau oedd cerddoriaeth, yn arbennig rhythm a blues,rhywbeth a rannodd gyda merch ifanc o’r enw Patricia James, ac arweiniodd eu partneriaeth yn roc a rôl at briodas a barodd bron 50 mlynedd.

Byddai’n astudio canlyniadau etholiadol yn astud, ac yn aml bydden ni’n dau yn chwilio am ryw lygedyn o obaith er gwaethaf popeth. Bu’n aelod gweithgar o’m staff yn y Cynulliad Cenedlaethol, a bydd rhai yn ei gofio fel yr unig un yn y Cynulliad a thei cortyn am ei wddf! Trysorwn ein cof amdano – un o hoelion wyth achos Cymru.

Dr Ceinwen H. Thomas 1911 – 2008

Arloeswraig Nodedig: Dr Ceinwen H. Thomas (1911–2008)

Ysgrif yn seiliedig ar deyrnged a draddododd Dr E. Wyn James yn angladd Dr Ceinwen H. Thomas yn Amlosgfa’r Ddraenen, Caerdydd, 7 Chwefror 2008. Fe’i cyhoeddwyd yn y cylchgrawn Barn yn Rhagfyr 2008.

Dr Ceinwen ThomasAnodd dechrau unrhyw deyrnged i Dr Ceinwen Hannah Thomas heb grybwyll yr enw Nantgarw. Er iddi fyw yn yr Eglwys Newydd, Caerdydd, ac mewn mannau eraill, am ran helaeth o’i bywyd, ni fyddech yn hir yn ei chwmni cyn deall ei bod yn enedigol o Nantgarw a deall hefyd, er nad yw’r pentref hwnnw ond saith milltir i’r gogledd o ganol Caerdydd, mai hi oedd yr ail genhedlaeth yn unig o’i theulu i wybod Saesneg.

Deuai o deulu a’i wreiddiau’n ddwfn yng ngwaelod Cwm Taf, a bu’n byw yn Nantgarw hyd nes iddi gwblhau ei hastudiaethau yng Ngholeg y Brifysgol yng Nghaerdydd yn 1937. Aeth i ysgol y babanod yn Nantgarw, ac yna i’r ysgol gynradd a’r ysgol uwchradd yng Nghaerffili. Cwynai’n fawr am seisnigrwydd ei haddysg cyn cyrraedd yr ysgol uwchradd. Er enghraifft, er bod ei hysgol gynradd, Ysgol y Gwyndy, gerllaw tŷ cwrdd Tonyfelin yng Nghaerffili, ni chyfeiriodd yr un o’r athrawon erioed at y ffaith fod yr enwog Christmas Evans wedi bod yn weinidog yno ac wedi byw gerllaw’r ysgol. Nid oedd hyd yn oed gastell anferth Caerffili yn cael sylw yn y gwersi hanes yno, ond yn hytrach gymeriadau fel Walter Raleigh a Francis Drake. Yr oedd yr ysgol uwchradd yn fwy goleuedig: dysgid tipyn o hanes Cymru yno, yr oedd yno gangen o’r Urdd, a siaradai nifer o’r athrawon Gymraeg yn ddi-lol â’i gilydd ac â’r plant Cymraeg. Tra oedd yng Ngholeg Caerdydd, enillodd Ceinwen Thomas radd dosbarth cyntaf yn y Gymraeg, ac yna mynd ymlaen i ennill gradd MA yn 1936 (a gradd Doethur o Brifysgol Iwerddon, wedyn, yn 1940) – camp addysgol go anghyffredin i wryw yn yr oes honno, heb sôn am fenyw.

Er iddi adael Nantgarw yn 1937, gellir dweud fod ei holl fywyd hir a llawn yn troi o gwmpas Nantgarw a’r Gymraeg. Gyda’i mam, Mrs Margretta Thomas – menyw anghyffredin arall – gwnaeth Dr Ceinwen gyfraniad hynod bwysig yn rhoi ar gof a chadw ddiwylliant gwerin Cymraeg Nantgarw a’r cyffiniau. Un enghraifft yn unig o hynny oedd eu gwaith yn cofnodi Dawnsfeydd Nantgarw, sydd bellach yn rhan mor amlwg o fyd y ddawns werin yng Nghymru. Yn wir, nid gormod fyddai honni fod Dr Ceinwen Thomas a’i mam wedi gosod Nantgarw ar fap ein bywyd diwylliannol, yn un o’r oriel honno o bentrefi – megis Rhydcymerau D. J. Williams neu Lanuwchllyn O. M. Edwards – sydd fel petaent yn ymgorfforiad o’n diwylliant gwerin ar ei orau.

Yn 1993 cyhoeddodd Gwasg Prifysgol Cymru ei disgrifiad manwl o Gymraeg Nantgarw, mewn dwy gyfrol swmpus. Dyma ei magnum opus, penllanw blynyddoedd lawer o astudio seineg a gramadeg y Gymraeg (ac iaith de-ddwyrain Cymru yn arbennig). Yn yr 1960au a’r 1970au bu’n cyfarwyddo’r Uned Ymchwil Ieithyddol a oedd newydd ei sefydlu yn Adran y Gymraeg yng Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd. Am fod siaradwyr y Wenhwyseg – Cymraeg de-ddwyrain Cymru – yn prinhau erbyn hynny, rhoddwyd sylw arbennig gan yr Uned i’w hastudio; ac yn ystod cyfnod Dr Ceinwen Thomas yno cafwyd ffrwd o draethodau gan fyfyrwyr ymchwil yr Uned ar Gymraeg gwahanol fannau yn ne-ddwyrain Cymru, sydd yn gyfraniad nodedig i astudiaethau ieithyddol Cymraeg.

Ond ail yrfa i Dr Ceinwen Thomas oedd ei gwaith ieithyddol academaidd. Yn ystod yr ugain mlynedd rhwng gadael Coleg Caerdydd yn 1937 a dychwelyd yno yn 1958, bu’n athrawes Gymraeg ym Mhen-y-cae (Ebbw Vale) ac yna ym Mryn-mawr. Ymaelododd â’r Blaid Cymru newydd-ei-sefydlu pan oedd yn fyfyrwraig yng Ngholeg Caerdydd, a bu’n genedlaetholwraig bybyr ar hyd ei bywyd. Blynyddoedd o frwydro oedd yr 1940au a’r 1950au yn ei hanes: brwydro dros egwyddorion Plaid Cymru; dros ddehongli hanes Cymru mewn ffordd Gymreig yn hytrach nag o safbwynt imperialaidd Seisnig; dros le’r Gymraeg yn myd addysg; a thros gydnabod Sir Fynwy yn rhan lawn o Gymru. Blynyddoedd oedd y rhain o fod ar flaen y gad, mewn cyfnod ac ardal a oedd yn dalcen caled iawn i’r Gymraeg a’r mudiad cenedlaethol – ond bu fyw’n ddigon hir i weld Plaid Cymru yn rhan o’r llywodraeth yn y Cynulliad; to o haneswyr iau yn codi a ddehonglai hanes Cymru mewn ffordd dipyn Gymreiciach; twf aruthrol mewn addysg Gymraeg; a chladdu am byth yr hen ymadrodd hwnnw, ‘Wales and Monmouthshire’.

Menyw ddeallus, ddarllengar oedd Ceinwen Thomas. Yr oedd yn fenyw o argyhoeddiadau cryfion, ac yn barod i sefyll yn unplyg dros yr argyhoeddiadau hynny, a dadlau drostynt yn ddi-flewyn-ar-dafod. Un enghraifft fechan o hyn oedd ei hymgyrchu taer dros ddefnyddio hen enwau lleoedd Cymraeg brodorol Cwm Taf, yn hytrach na’r fersiynau Saesneg neu fathiadau Cymraeg gan ‘ddynion dŵad’: ‘Y Mynydd Bychan’ (nid ‘The Heath’ neu ‘Y Waun’), ‘Draenen Pen-y-graig’ (nid ‘Thornhill’ neu ‘Bryn-drain’), ‘Rhiwbina’ (nid ‘Rhiwbeina’), ‘Rhydfelen’ (nid ‘Rhydyfelin’). Cefnogai’n hael a chyson yr achosion hynny a oedd yn agos at ei chalon: rhai dyngarol, ecolegol a chenedlaethol. Ac y mae’n werth pwysleisio iddi ddod i’r amlwg yn y bywyd cyhoeddus ac academaidd o’r 1940au ymlaen, pan oedd y cylchoedd hynny yn rhai gwrywaidd i raddau helaeth iawn.

Un wedd ar fywyd Nantgarw ei phlentydod y trodd Ceinwen Thomas ei chefn arni am flynyddoedd oedd byd y ‘tŷ cwrdd’. Yn ôl ei thystiolaeth hi ei hun, bu’n bur agnostig yn ei hymateb i Gristnogaeth am gryn amser. Yna, yn fuan ar ôl iddi ymddeol, mentrodd ryw fore Sul i un o oedfaon Eglwys Efengylaidd Gymraeg Caerdydd, a oedd newydd ei ffurfio yr adeg honno. Cafodd ei hatgoffa yng nghyfarfodydd yr Eglwys o awyrgylch cynnes a phwylais diwinyddol y tŷ cwrdd y magwyd hi ynddo yn Nantgarw. Ymhen peth amser wedyn daeth i arddel o’r newydd y ffydd Gristnogol honno. Ni wnaeth hynny mewn ffordd sentimental, ddifeddwl. Nid un felly oedd Dr Ceinwen! Yn hytrach, bu’n pwyso a mesur o ddifrif yr hyn a glywai o’r pulpud, gan ailystyried ei sefyllfa a’i chredo yng ngoleuni hynny. Ond y canlyniad oedd iddi ddychwelyd yn niwedd ei hoes at ffydd ei mam a’i hynafiaid yn Nantgarw.

Yn y cyfnod hwnnw byddai’n mwynhau adrodd rhai o emynau llafar gwlad cyfnod y diwygiadau, y byddai ei hen fam-gu yn hoff o’u canu. Roedd yr hen fam-gu honno, Ann Meredydd – a oedd yn byw mewn bwthyn ar Fynydd Caerffili ger tafarn Clwyd y Gurnos (‘The Black Cock Inn’) – hithau yn gryn gymeriad, ac yn un na fynnai foesymgrymu i foneddigion yr ardal, yn ôl arfer gwerin y cyfnod. A phriodol yw terfynu’r deyrnged hon i Dr Ceinwen Thomas yn sŵn un o’r penillion hynny, pennill sy’n darlunio’r iachawdwriaeth yng Nghrist ar Galfaria fel llong yn dwyn ei thrysorau i ni. Dyma’r pennill, a’r orgraff yn adlewyrchu ynganiad tafodieithiol Dr Ceinwen ei hun (a’i hen-fam-gu o’i blaen) wrth ei adrodd:

 

’en lestar iachawdwria’th

A ddæth o’r nef i ni;

Tramwyws fôr o gariad

’yd bartha’ Calfari;

Dadlwythws ei thrysora’

Mewn tair awr ar y gro’s;

Rhows fodd i rif nas rhifir

I fyw tragwyddol o’s.